Eski Mısır'da ay tanrısına verilen pek çok isimden birisi. Aah, ay sembo­lünü yani dolunay ve hilal kombinasyonundan oluşan sembolü taşıyan bir kişi şeklinde tasavvur edilirdi. Bakınız: Khons.

İskandinav mitolojisine göre tanrıların evinin bulunduğu mekan; ilahi alem. Eski İskandinav halkları tanrısal varlıkların burada yaşayarak alemi idare ettiklerine inanırlardı. Kötü varlıkların, devler ve ifritlerin yaşadık­ları mekana ise Utgard adı verilirdi.

İbranice. “Çöküş”. Eski Ahit'te ölüler alemi.

(Petrus Abaelardus, ö. 1142)

İsmi Abeilardus şeklinde de yazılan ve şiirleri kadar öğrencisi Heloise ile yaşa­dığı aşk macerasıyla da ünlü olan Fran­sız Hıristiyan ilahiyatçı.

Mandence “geçmiş atala­rımız”. Sabitlikte atalar kültüyle ilişkili uzun bir dua. Bu dua, Panja bayramı gibi özel günlerde ve ölü ruhları için düzenlenen ayinlerde ataları anmak için okunur.

Yakut Türklerinin inancında kötü ruhlara verilen ad.

Sabiilikte yüce tan­rıdan düşüşün ve yaratılışın bir safha­sını oluşturan Üçüncü Hayat'ın kişileştirilmiş hali; bir demiurg; düşmüş bir ışık ruhu; demiurg Ptahîl’in babası. Kı­yamet sonrası diğer düşmüş ışık ruhları gibi Abatur'un da Hibil Ziva tarafından vaftiz edilerek temizleneceğine ve tek­rar ışık alemine kabul edileceğine inanılır. Sabii inancına göre ölümle dünyadan ayrılan ruhlar, gezegensel gö­zetleme evlerini (Matarata) geçtikten sonra Abatur'un terazisinde sevap ve günah açısından tartılırlar.

Aramca “baba”. Yahudi ve Hıristiyan literatüründe yer alan bazı dualarda tanrıya yönelik bir hitap; mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn1" rel="no follow -  

Kurtuba'da 1023-1091 yılları arası hüküm süren bir Arap hanedanı.

(ö. 652) Hz. Muhammed’in am­cası; Abdülmuttalîb’in oğlu. Mekke’nin fethine kadar yaşamını Mekke'de sür­düren Hz. Abbas’ın, daha önceden Müslüman olduğu, ancak Peygamber’in isteği doğrultusunda Müslümanlığını açığa vurmadan Mekke'de kaldığı söy­lenir. Müslümanlar Mekke üzerine yü­rüdüklerinde, Abbas gelerek Hz. Muhammed'e katılmıştır. Mekke’nin fethi sonrasında kendisine şikayet (hacılara su dağıtma) görevi verilmiştir. Zengin bir tüccar olarak o, İslami hareketi maddi yönden desteklemiştir.

Bahailikte, Bahaullah sonrası ikinci önemli lider; Bahaullah'ın oğlu ve ruhani halefi. 1841-1920 yılları arasında yaşayan Ab­bas Efendi, İran'da takibata uğraması üzerine Osmanlı Devleti'ne sığındı. Bir müddet Bağdat'ta yaşayan Abbas Efendi, Osmanlılarca önce İstanbul'da sonra Edirne'de ve nihayet Akka'da zo­runlu ikamete tabi tutuldu. 1902'de Bahailerin başına geçti. 1910'dan itiba­ren Amerika ve Avrupa'da misyon fa­aliyetlerinde bulundu. I. Dünya Savaşı sırasında İngiliz yanlısı ve Osmanlı aleyhtarı bir tutum izlemesi nedeniyle İngilizlerce ödüllendirildi, şems-i Ezel unvanıyla da adlandırılan Abbas Efendi’nin görüşlerini ve gezilerini anlattığı çeşitli eserleri vardır. Bakınız: Bahaullah.

750-1258 yılları arasında İslam dünyasının büyük kesimine hakim olan hanedan.  Hz. Muhammed’in amcası Abbas'ın dördüncü kuşaktan torunu olan İbrahim ibn Muhammed, Emevi hanedanına karşı Ebu Müslim el-Horasani ile  anlaşarak 746'da  Horasan ayaklanmasını   başlattı.   İbrahim’in ölümüyle kardeşi Ebu'l-Hasan, 749'da halifeliğini ilan etti ve Emevi halifesi II. Mervan'ı yenerek Emevi hanedanına son verdi. Abbasiler, yönetimleri bo­yunca iktidara gelmelerine yardımcı olan iranlılar ve Türklere devlet yöne­timinde yüksek mevkiler verdiler. Ab­basiler döneminde Bağdat başkent ya­pıldı, bilim ve sanatta önemli başarılar sağlandı.

Medyeniye tarikatı­nın Ebu'l-Abbas Ahmed el-Endülüsi (ö.1236) tarafından kurulan bir kolu.

(283-338) Mişna'yı yorumlayan ve harmonise eden Amoraim'lerin en aktiflerinden birisi; Babil bölgesindeki bir Yahudi rabay.

Fransa'da 16. yy'dan beri genç ruhaniler için kullanılan bir un­van.

Benediktin tarikat kurallarını iz­leyen ve rahibelerden oluşan çeşitli topluluklarda baş rahibeye verilen un­van;  manastırlarda rahibelerin başı.

Abbess olarak seçilen rahibe, hayat boyu bu görevinde kalır. Bu terimin MS 514 yılından itibaren kullanıldığı ifade edilmektedir.

Batı kilisesinde, kilise hukukuna ilişkin belirli kurallara veya Benediktin Ekolü kurallarına bağlı olan dini kurumlarda baş rahiplere verilen bir la­kap. Benediktin kurallarına göre Ab­bot, bir manastırı oluşturan ailenin babası sayılır ve dolayısıyla ayrıcalıklı bir takım imtiyazlara sahiptir. Manastır keşişlerince seçilen Abbot, hayatı bo­yunca bu görevini sürdürür.

Bir şeye akıl yormaz, kalender ta­vırlı derviş; cezbe ve istiğrak halinde bulunan mistik. Tasavvufta abdal te­rimi,   velîlikte belirli bir dereceye ulaşmış olan kişiler için kullanılır. Ab­dal terimi, Ricâlu'1-Gayb denilen sufiler zümresi içinde yer alan bir grup için kullanılır. Bu grup mensuplarının, ev­rende tasarruf etme yetkilerinin olduğu da iddia edilir. Bakınız: Velî.

El, kollar, yüz ve ayaklar gibi vü­cudun bazı uzuvlarının İslami esaslara uygun  olarak yıkanması.  Kur'an'da mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn2" rel="no follow -  

(ö. 1318) Nasturiliğin önemli bir temsilcisi. 1285'te şiggar ve Bet-Arabeya piskoposluğuna atanan Abdişo, 1291’de Nusaybin metropoliti oldu. İsa'nın, insana has biyolojik ve psikolojik işlevleri yaşadığını savundu ve görüşlerini içeren birçok eser yazdı. Bakınız: Nasturilik.

(Muhammed Abduh, 1849-1905)

Meşhur Mısır müftüsü ve Ezher şeyhi. Cemaleddin Afgani’nin talebesi olan ve yenilikçi görüşleriyle tanınan Abduh, çalışmalarında gelenekçiliğe karşı akılcılığı ön plana çıkarmaya ve düşün­sel yönden İslam alemini canlandır­maya çalıştı. Abduh'un görüşleri yal­nızca Mısır'da değil, İslam aleminin birçok yerinde etkili oldu. Bakınız: Cema­leddin Afgani.

(ö. 570) Hz. Muhammed’in babası; Abdülmuttalib’in oğlu. Hz. Muhammed’in doğumundan kısa bir süre önce genç yaşında ölen Abdullah, Abdülmuttalib’in onuncu oğluydu. Ri­vayete göre oğlu Abdullah'ı Allah'a kurban olarak adayan Abdülmuttalib, onun yerine 100 deve kurban etmiştir.

(619-688) Ünlü müfessir sahabi ve Hz. Muhammed’in amcasının oğlu. Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde çeşitli resmi görevlerde bulundu. Cemel ve Sıffîn savaşlarında Hz. Ali saflarında oldu; daha sonraki dönemlerde ise Muaviye’nin halifeliğini kabullendi. Abdullah ibn Zübeyr’in ha­lifelik iddiasını eleştirdiği için bir müd­det hapsedilen Abdullah İbn Abbas, Taif’te vefat etti.

(609-693) Hz. Ömer’in oğlu; ünlü müfessir ve fakih sahabi. Alim olmasının yanı sıra İslami yaşantısı, fazileti ve ahlaki özelliğiyle hep örnek bir kişi olan Abdullah İbn Abbas'a halifelik teklifinde de bulunulduysa da o bunu kabul etmedi.

Hz. Os­man döneminde sözde Müslüman olan, ancak Hz. Osman ve Hz. Ali dönemle­rindeki karışıklıklardan faydalanarak Müslümanlar arasında birçok tefrika unsuru katmaya çalışan Yahudi asıllı kişi. Hz. Ali’nin şehadeti sonrası, Ali’nin tanrı olduğu, ölmediği ve tekrara geleceği görüşlerini savunmuş ve bu gö­rüşleri sonraki dönemlerde çeşitli aşırı şü grupların inançlarını şekillendirmiştir. Gulatı şia arasında Sebeiyye ya da Sebebiyye adı verilen ekol, onun görüş­lerini sürdürmüştür.

İslamın Mekke döneminde Müslüman olan âmâ bir sahabe. Onunla ilgili bir olay üzerine Abese suresinin ilk ayetleri mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn3" rel="no follow -  

(622-692) Cemel Savaşı'nda Hz. Aişe’nin yanında yer alan ve Emevi halifesi Yezid döneminde Mekke'de halifeliğini ilan eden şahabı ve ünlü komutan. Onun halifeliği kİsa zamanda tüm Hicaz bölgesinde tanındıysa da sonraları yalnızca Mekke ile sınırlı kaldı. Emevi halifesi Abdülmelik döneminde Mekke'yi kuşatan Haccac'a karşı şehri uzun süre savundu; ancak kuşatma sırasında öldü ve Emeviler şehri ele geçirdiler.

Asıl adı David Benjamin Keldani'dir. 1866 yılında Urmiye'de doğmuştur. Uzun yıllar, Hıris­tiyan üst düzey din adamı olarak görev yapmıştır. 1900 yılında Urmiye Doğu Ki­lisesi başpiskoposluğuna gönderdiği istifa dilekçesiyle ruhbanlıktan ayrılmıştır. Bir müddet İran'da öğretmenlik yaptıktan sonra, 1903'de İngiltere'ye giderek Unitarian (teslisi reddeden) bir gruba ka­tılmıştır. İstanbul'a gelmiş ve Şeyhul İs­lâm Cemâleddin Efendi ve diğer bilgin­lerle görüşmeler yapmıştır. Daha sonra müslümanlığı kabul ederek Abdü'1-Ahad Dâvûd adını almıştır. Bir müddet İstan­bul'da çalışmış ve daha sonra Amerika’ya kızının yanına gitmiştir. Müslümanlığı kabul ettiği için, çevresindekiler tara­fından soğuk karşılanan Abdu'1-Ahad Davud, kimsesizler yurdunda vefat et­miştir, ölüm tarihi bilinmemektedir, Abdu'l-Ahad Davud, İslâmiyeti kabul­den sonra yazdığı İncil ve Salîb, mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn4" rel="no follow - - [5] dir. Abdu'l-Ahad Davud bu eserinde, bir misyonerin müslüman oluşunu anlatmaktadır. Mis­yonerlerin çalışma teşkilatlarını ortaya koymaktadır. Bu eser M. Şevket Eygi tara­fından yayınlanmıştır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn6" rel="no follow - - [7] ismi altında yayınlanmış ve bu eser, Nusret Çam tarafından Tevrat ve İncile Göre Hz. Muhammed (a.s.) adıyla tercüme edilmiş­tir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn8" rel="no follow -  

(Abelians, Abelites, Abelonians) St. Augustin tarafından hakkında bilgi verilen Kuzey Afrika'daki küçük bir mezhep. İtidal yaşantısını temel alan bu mezhep mensupları Habil’in ya­şantısını kendilerine örnek aldıkların­dan, onlara abalitler adı verildi.

Kur'an’ın 80. suresi. Mekke'de nazil olan bu sure 42 ayetten oluşur.

Miladi 3. yy'dan kalma bir Hıristiyan efsanesi. Buna göre, Edessa (Urfa) kralı V. Abgar Ukkama mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn9" rel="no follow - kurtulabilmek için, hastaları tedavi etme konusunda ününü duyduğu İsa'ya bir mektup göndererek dinini kabul et­tiğini bildirir ve kendisini tedavi etme­sini ister. Ayrıca onu ülkesine davet eder. İsa, cevabında havarilerinden bi­rinin gelerek onu tedavi edeceğini be­lirtir. Bu efsaneyle ilgili mektup metin­lerinin Süryancadan Yunanca, Erme­nice, Latince ve Arapça gibi birçok dile çevrilmiş olması, efsanenin ne kadar yaygın olduğunu gösterir. Bakınız: Addai.

Seylan'da (Sri Lanka'da) Theravada Budizminin eski manastır merkezi.

Sanskritçe. “tabiatüstü bilgi”. Budist felsefesinde meditasyon ve bilgelik yo­luyla elde edilen mucizevi güç.

Pali dili. “yüce öğreti sepeti”, Sanskritçesi Abhidharma. Budizmin kutsal kitaplarından Üç Hikmet Sepeti, ya da Tipiteka veya Tripiteka'da ihtiva edilen, Hinayana Budistlerinin ya da Theravada'nın kutsal metin­lerinin üçüncü kısmı. Sutta ve Vinaya Pitaka'nın aksine, Abhidhamma'yı oluşturan yedi eserin genellikle Buddha'nın değil, öğrencilerinin veya diğer kişilerin sözlerinden oluştuğu ileri sürü­lür. Felsefi ve psikolojik analizlerle ilgili 7 çalışmadan oluşan bu metne, özellikle Burma'da büyük itibar gösterilir.

Ruh ve ahlak üzerine yazılmış olan, Budizmle ilgili bir metin.

Sanskritçe. “İman Hazinesi”. Vasubandhu mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn10" rel="no follow -  

Sanskritçe. “Abhisamayalankara’nın aydınlanması”. Mahayana mezhebinin en çok okunan metinlerinden birisi.

Sanskritçe. “su serpme”. Budizmin Tantra mezhebinde uygulanan takdis İşlemi; Hinduizmde adak törenine verilen bir ad.

Hayat suyu; hayat kaynağı; ölümsüzlük suyu; gençlik suyu. Eski Türkler aynı anlama gelen Bengisu te­rimini kullanırlardı. Bu suyun ilahi alemden kaynaklandığına inanılır ve içenlere ebedi hayat verdiği kabul edi­lirdi. İslami gelenekte ise Hızır'ın bu ölümsüzlük suyundan içmiş olduğuna inanılır.

Cennette bulunduğuna ina­nılan Kevser ırmağının suyu.

Eski Ahit’in Tekvin kitabına göre Hz. İbrahim ve oğlu İshak zama­nında Filistin'de hüküm süren bir yerel kral. Onun bölgesine yerleşecekleri za­man hem İbrahim’in hem de daha son­raki bir zamanda oğlu İshak'ın, öldürüleceklerinden korkarak kantarını kız kardeşleri olarak gösterdikleri ifade edilir. Hatta İbrahim’in, karısı Sara'yı kız kardeşi olarak tanıttığı olayda, Abımelek’in Sara'yı karı olarak aldığı, ancak tanrının ikazı üzerine ona yak­laşmadığı ve sonra onu tekrar İbrahim'e iade ettiği vurgulanır.

Arapça. “ibadet eden”. İslamda, Allah­'ın emir ve yasaklamaları doğrultusunda hareket eden kişi; mü’min.

17. yy'ın meş­hur hatiplerinden Johann Ulrich Me­ğerle’nin keşişlik unvanı.

MS 3. yy'da Roma'da meş­hur olan ve sihirle ilişkili olarak kulla­nılan bir terim.

Muhtemelen İsken­deriyeli Gnostik Basilîdes’in ileri sür­düğü 365 ruh aleminin özeti; büyü ve sihir literatüründe sıkça rastlanan gi­zemli söz; Nag Hammadi metinlerinden Adem’in Vahyi'ne göre Adem'e vahiy getiren ve ayrıca inananları ateş felake­tinden kurtarmak üzere yeryüzüne inen üç ilahi elçiden birisi (diğerleri Sablo ve Gamaliel). Bu terimin gücünün yedi harfine dayandığı ileri sürülür.

Din felsefesinde nihai gerçek, mutlak hakikat; tanrı.

Hıristiyan geleneğinde rahi­bin, günah çıkarma ritüelinde günahka­rın kabahat ve günahının affedildiğini söylemesi; günah bağışlama. Bakınız: Endüljans.

Latince. “kaçınma, içtinap etme”. Birçok dinde ruhsal yükselişi sağlaya­bilmek amacıyla yasak olmayan haz ve zevklerden de uzak durma, kaçınma hali. Bakınız: Asketizm.

“Hindistan'ın Olimpus'u” olarak da adlandırılan, Rajastan'daki dağ. Üze­rinde Caynistlerin tapınakları bulunur. Bunlar arasında özellikle Dilwara tapı­nağı oldukça ilgi çekicidir.

Hıristiyan geleneğinde Habeşis­tan Kilisesi patriğine verilen unvan.

İkinci Ramses mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn11" rel="no follow -  

Türkistan'da 10. yy'dan itibaren Maniheizm mensuplarına verilen ad.

Gnostik literatürde yer alan bir düşmüş ilahî varlık; Sophia'nın bir diğer ismi. İsmin, İbrancada “hikmet” anlamına gelen bir terimden türetilmiş olduğu söylenir.

Yunanistan'da bir nehir. Çeşitli yerlerde yeraltına doğru akması nede­niyle, Eski Yunan'da bu nehrin yeraltı dünyasına yani Hades'e gittiğine inanı­lırdı.

Anadolu ve Kara­deniz civarında tapınılan bir figür ol­makla birlikte, Iliad'da tarihsel ve efsa­nevi bir kişi olarak tanımlanan Troy kuşatmasındaki Yunanlı kahraman.

Yunan mitolojisine göre tanrıça Artemis'i yıkanırken gören ve bu ne­denle tanrıça tarafından bir geyiğe çevrilip, kendi av köpekleri tarafından parçalanan Yunan'lı avcı.

Kur'an'da bahsedilen bir top­lum mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn12" rel="no follow -  

Eski Me­zopotamya, Anadolu, Suriye ve Filistin­'de popüler olan Asur ve Babil’in at­mosfer, bulut ve fırtına tanrısı. “Deniz Aşerat’ının Oğlu” olan Adad bir yağ­mur verici ve fırtına getiriciydi. Hititlilerce Teşub, Suriyelilerce Haddad, K. Mukaddes'te ise Rimmon ya da Rammon (gök gürültüsü getiren) olarak bi­linen Adad, inanışa göre Tufan olayına da yardımcı olmuştur. Onun sembolü şimşekti ve bunu sağ elinde tutardı; kutsal hayvanı ise boğaydı. Babil, Asur ve Halep şehirlerinde ünlü tapmakları vardı. Asur'da onun için yapılmış olan bir Ziggurat vardı.

Pek çok dinde görülen, herhangi bir konuda tanrıya gönüllü olarak taahhütte bulunma; dinen mü­kellef tutulmadığı halde, kişinin kendi isteğiyle üzerine vacip kıldığı ritüel. İslamda, İslami kurallara aykırı olmamak koşuluyla kişi bir işi yapacağına dair Allah'a söz verebilir. Bu durumda o işi yapmak vacip olur ve yapılmaması du­rumunda kefaret gerekir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn13" rel="no follow - Adak genellikle oruç ya da kurban kesmeyle ilişkilidir. Hıristiyanlıkta ise Katolik kilisesi tarikat adağı olan fakir­lik, İsmet ve itaat da dahil, açık adakla ferdi adağı birbirinden ayırır. Zamana bağlı adak yalnızca papa, piskopos veya manastır başkanı tarafından kaldırılabi­lir. Protestan kilisesinde ise adak yok­tur.

Yahudilikte Adak'ın çok önemli bir yeri vardır. Tora'da adak konusunda şöyle denmektedir:

“Rab şöyle buyurdu: Eğer bir adam Rabbe adak adar ya da and içerek kendini yükümlülük altına sokarsa, verdiği sözü bozmayacak, ağ­zından her çıkanı yerine getirecek” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn14" rel="no follow - Bu ifadelere göre, bir yahudi, bir adakta veya yeminde bulunduğunda verdiği sözü tutacaktır. Yahudi kutsal kitabında birçok adak türü dikkat çekmek­tedir: Kral Şaul, oğlu Yonatan'ı ölüme mahkum etmeyi adar. Ancak halk buna mani olur. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn15" rel="no follow - - [16] Yahudiliğin ilk dönemlerinde Adak'ta en çok yapılan tören kurban kesmedir. To­ra, kurban kesmeyi adayan kişinin, Beyt Ha Mikdaş'da kurban kesmesini belirt­mektedir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn17" rel="no follow - - [18] Yahudilikte adak değişik maksatlarla yapılabiliyordu: Meselâ Hanna, erkek bir çocuğu olursa, onu tanrının hizmetine sunacağını adamıştı. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn19" rel="no follow - adak'ın yerine getirilmesindeki zorluğu bildikleri için, adakta bulunmayı pek tav­siye etmezler. Öyleki Samuel bu konuda şöyle demiştir:

“Adağım yerine getiren dahi günahkâr sayılır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn20" rel="no follow - Talmud'un adak tutma konusunda takın­dığı olumsuz tavır nedeniyle, adak uygu­laması halk arasında çok yayılmamıştır. Ancak Şulhan Aruh, bu uygulamayı ki­şinin kötü alışkanlıklardan kurtulması için caiz görmüştür. Yahudilikte görülen diğer bir uygulama, her yıl Roş Ha Şana arefesinde “Adakların iptali” ile ilgili uy­gulamadır. Bu merasimde, üç kişilik bir komisyon önünde, yıl boyunca yapılacak olan adakların kasıtlı olarak veya istemiyerek yerine getirilemiyeceğine dair du­yulan üzüntü belirtilir, bunun üzerine bu üç kişi adakların iptal edildiğini ilan eder­ler.

İslâm dinî de Adak konusuna önem vermiştir. Bunun için Kur'an-ı Kerim'de Adakla ilgili olarak 2/27; 2/35, 22/27-29; 33/23; 76/5-7 surelerinin ayetleri dikkati­mizi çekmektedir. Buna bağlı olarak da Adak oruçları, Adak kurbanı gibi dinî ritüeller gelişmiştir.

İslâmiyette adak, insanın takati içinde olan işlerde yapılmalıdır. Muhayyel ve in­san üstü konularda adak caiz olmaz, kö­tülükler ve haramlar üzerine de adak yapmak caiz değildir.

MS 1. yy'da yaşadığına inanılan ve Edessa'da (Urfa'da) kilisenin geleneksel kurucusu olduğuna inanılan kişi. Addai'ye atfedilen Doctrin of Addai'ye göre Addai, havari Thomas tarafından Edessa kralı Abgar'ı iyileştirmek, dine davet etmek üzere gönderilmiştir.

Gana'nın Aşenta ve benzeri kabile­lerinin atalar kültü çerçevesinde yap­tıkları rîtüeller. Adea ritleri, her 43 günde iki kez yapılır ve o günlerde ça­lışmanın yasak olduğuna inanılır. Ata­ları temsil eden tabureler önüne ya da üzerine yiyecek ve İçecekler konduktan sonra ataların isimleri anılarak sağlık ve bereket için dua edilir.

Yaratılan ilk insan. Onun yaratılışıyla ilgili Tekvin'de iki rivayet yer alır. Birine göre o, 6. günde Tanrı'nın suretinde yaratılır; sonra çoğalması emredilir ve yeryüzü üzerinde ona ha­kimiyet verilir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn21" rel="no follow - - [22] Yaratılan ilk insan önce Cennet'te ikamet ettirilir; ancak ilahi ku­rala riayetsizliği sonucu eşiyle birlikte yeryüzüne indirilir. Kur'an'da ise ilk insan olan Adem, Allah'ın vahyine muhatap olan bir peygamberdir. O, yeryüzünde topraktan yaratılmış ve cennete yerleştirilmiştir. Daha sonra eşi yaratılmış ve onlara yasak meyveden yememeleri emredilmiştir. Ancak şey­tanın ayartmasıyla onlar bu yasağı ihlal etmişler ve yeryüzüne indirilmişlerdir. Modern araştırıcılar, Adem’in yaratılışı düşüncesiyle evrim teorisi arasında bir uzlaştırma çabası içerisindedirler. Bu doğrultuda bazı araştırıcılar, Adem’in Homo Sapiens’in evrimleşmiş hali ol­duğunu iddia ederler. Bakınız: Enkidu, Ay ata, Yama, Yima.

Hz. Âdem, Yahudilik, Hıris­tiyanlık ve İslâmiyet gibi üç ilâhi dinde çok önemli bir yer tutmaktadır. Yahudi geleneğine göre Âdem (Adam), ilk insan­dır. Bizzat, Adam kelimesi, insan anlamı­na gelmektedir. Diğer yandan Adama ke­limesi, toprak ve yer olarak izah edilmiş­tir. Yahudilik'de Adem’in topraktan yara­tıldığı ve Allah tarafından burnuna hayat nefesi üflendiğine inanılmaktadır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn23" rel="no follow - - [24] Neticede böylece bir cürme ortak olduğu için yılan lanetlenmişti. Âdem ile Havva Aden'den atılmışlardı. Havva'nın neslinin de zahmetli bir hayata muhatap olacağı bildirilmişti. Âdem ile Havva'dan Kain ve Habil doğmuştur. Kain, Habili kıskanmış ve onu öldürmüştü. Yahudiliğe göre insanlığın ilk cinayeti buydu. Yahudi kaynaklarına göre Âdem, Allah benze­yişinde yaratılmıştı mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn25" rel="no follow - - [26] Ona göre, ilk Âdem, yaşayan can, son Âdem dirilten ruhtu. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn27" rel="no follow - İslâmiyet'te de Hz. Âdemin son derece önemli bir yeri vardır. Hz. Âdem’in yara­tılışı konusunda Kur'an-ı Kerim detaylı bilgi vermektedir. Kur'an'a göre Âdem, topraktan yaratılmıştır. Allah ona “ol” demiş ve oluvermişti. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn28" rel="no follow - - [29] Böylece Âdem, hem ilk insan, hem de ilk peygamberdir. Allah Âdem'e eşya'nın ismini öğretmiş ve böylece me­leklerden ilmen üstün hale gelmiştir. Ba­kara sûresinde, Meleklerin Âdem'e, eşya’nın ismini öğretmesi emredilmiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn30" rel="no follow - - [31] Sadece İblis Allah'ın secde edin emrine uymamıştır. Çünkü şeytan, kendi­sinin ateşten yaratıldığını ileri sürerek Âdem'i küçük görmüştü. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn32" rel="no follow - - [33] Hz. Âdemin so­yundan gelen insanlarla, şeytan arasında­ki mücadele de böyle başlamıştır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn34" rel="no follow - Kur'an-ı Kerim'de Allah'ın, Hz. Âdem'le, Havva'ya cennete yerleşmelerini söyledi­ği ifâde edilmiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn35" rel="no follow - - [36] Ancak, Kur'an-ı Ke­rim, bu ağacın mahiyeti hakkında bilgi vermemiştir. Âdem ile Havva “yasak ağaç”tan şeytanın vesvesesi ile yemişler ve böylece de Allah'a âsi duruma düş­müşlerdir. Bundan dolayı Allah, Âdem ile Havva'yı cennetten indirmiş, yeryüzünde bir müddet yaşamak zorunda bırakmıştır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn37" rel="no follow - İslâmiyet'te, Hz. Âdemle Havva'nın işle­diği suçun, onların nesillerine geçtiği şek­lindeki Hıristiyan düşüncesi kabul edil­mez. Âdem, işlediği suçtan sonra, tövbe etmiş ve tövbesi kabul edilmiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn38" rel="no follow - - [39]

İbranice Adamah kelimesi, sürülmüş toprak veya insanların toprağı anlamına gelmektedir. Hawwah kelimesi yaşayanların annesi demektir. Tekvin (26/7-25)'de Adem kelimesi ise, bütün insanlığın ilk örneği, ilk insan olarak verilmiştir. Böylece kollektif isim, ya­ratılmış olan ilk insanın özel ismi haline gelmiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn40" rel="no follow - “O, onları erkek ve dişi olarak yarattı. O, on­lara Adem ismini verdi:” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn41" rel="no follow - - [42] Ve onu, kendi şeklinde yarattı”. Fakat ilk insan, ilk hatayı işledi. Bütün, insan nesli bu çift çizgiyle belirginleşecektir: Tanrısal nefes onu canlandıracak, hatanın ağırlığı, onu, kötüye sevkedecekti. Ruh, tabiatta teza­hür etti. Fakat bağımsızlığı ile günah gel­di. İsa, günah yerine kurtuluşu getirdi, sapkın ruhun yerine kutsal ruhu yaydı. Kaybolmuş cennetin yeniden fethi için yürüyen kiliseyi kurmuştur. Bunun için, İsa, ikinci Adem olarak isimlendirilmiştir. Şahane bir antitez içinde Aziz Paul, Tek­vinin Ademini, İncilin ademinin karşısına koymaktadır. “Topraktan çıkan ilk insan topraktır, ikinci Adem ise, göktendir... Nasıl ki yeryüzü şekline büründü isek, o da bizi semavi şekle büründürecektir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn43" rel="no follow -  

Erken dönemlere ait küçük bir Hıristiyan mezhep. Çıp­laklıkla, insanlığın aslı masumiyet ha­line dönülmesini hedefleyen bir hare­ketti; zira onlar tarafından çıplaklık, İn­sanlığın asli durumu olan günahsızlığın bir alameti olarak görülüyordu. Adem'le Havva'nın Düşüşü Bakınız: Düşüş.

Sami kökenli bir Tanrı’dır. Çünkü Adonis teriminin Tanrı ile alakası büyüktür. Daha sonraki dönemlerde bu Tanrı yunanlaşmış ve yunan karakterleri­ne bürünmüştür. Yunanlıların Adonis adını verdikleri bu Tanrı, Yahudiler ve Süryanilerde Mezopotamya Tanrısı Tammuz'un karakterine bürünmüş ola­rak görülür. Adonis'e birçok yıllık, kutsal törenler yapılmıştır. Bu törenler iki çeşit yapılmıştır: Birincide Adonis’in ölmüş ol­duğu kabul edilerek, ağıt törenleri yapılır. İkinci törende, adetâ dirilmesinin sevinci kutlanır. Bu konu üzerinde yorum yapanlar, Adonis ‘in yeryüzü nimetlerinin bir alâmeti olduğunu, toprağa ekildiği zaman ağlandığını, yeşermesiyle sevinildiğini be­lirtmektedirler. Bu durumda, Adonis'i, İskenderiye ile Atina'daki Adonialar, Adonis bayramlarıyla Byblos'takiler arasındaki ayırımları bile­rek takdim etmek gerekecektir. Adonis törenlerini üç bölgeden vereceğimiz bilgilerle tamamlamak konunun anlaşılması için yararlı olacaktır.

1- Atina'da Adonis Törenleri: Atina'da, Adonis bayramları, güneş yılının tam or­tasında kutlanmaktadır. Filizler yeşerir ve güneşten solar, kurur, bu yeşeren filizler sepetlere ekilen bitkilerdir. Bu hızlandı­rılmış tarım, aslında güneşe yakınlaştırılmıştır: Merdivenlere tırmanarak bu sepet­ten bahçeler, çatı üzerine, yani gökle yerin arasındaki yolun üzerine konulmuşlardır. Toprağı işlemenin bu taklitleri, yani bu Adonis bahçecikleri, Demeter’in tarım ürünlerinin, işlenmiş tarlaların, mevsim­lere göre olgunlaşan meyvelerin karşı kutbunu oluşturur. Buna göre kurumaya yüz tutmuş Adonis bahçecikleri, Demeter bahçelerinin zıddını oluştur­maktadır.

Yunan mitolojisinde Adonis’in baştan çı­karıcı özelliği ile kokulu bitkiler arasında bir bağlantı kurulmuştur. Babasıyla yasak ilişkiden sonra Mersine dönüşen Myrrha'dan doğma Adonis, karşı konulmaz bir baştan çıkarıcılığa sahiptir. Karşıt egemenlik alanlarının tanrılarının baştan çıkarıcısı olarak kabul edilen Adonis, ne eş olarak ne de erkek olarak kabul edilir. O, sevilen ve kadınsıl bir hü­viyet taşır, buna göre o, “Tohumu bol genç bir oğlan, güzel hanımların çok er­ken gelişmiş sevgilisidir”.

2- Byblos'un Adonis Törenleri: Fenikeli­lerin doğum yeri olan Byblos'a gelince Adonis’in tasavvuru çok değişik görül­mektedir. M.Ö. 1000 ile 800 yılları arasın­daki Byblos'un krallık yazıtlarında adı geçmeyen Bybloslu Adonis, ancak M.S. II. Yüzyılda, Lukianos'un “Seviyeli Tanrıça Üzerine” isimli kitabıyla Bybloslu Adonis gün yüzüne çıkmıştır. Buna göre bütün Byblos ülkesi Adonis onuruna yapılan bayramlarla dolup taşmaktadır. Byblos halkının yorumcuları, Adonis’lerini bir maske, yerel bir takma ad olacak biçimde Mısırlı Osiris'e benzetmeye çalışmakta­dırlar.

Byblos, Adonis bayramlarının kökenini ptolemaiosların ana kentinden almakta­dır. Bazan bu, İskenderiyyeden Byblos limanına kadar denizin taşıdığı papirüs­ten bir “kafa” ile kendini göstermektedir. Lukianos bunu gördüğünü anlatmakta­dır. Bazanda bu, İskenderiyyeli kadınların Byblos’lu kadınlar onuruna yazdığı bir mektuptur. Mühürlü bir çanağa yerleştiri­len ileti, Adonis'e yeniden kavuşulduğunu bildirmek için denize atılır.

3- İskenderiyye'de Adonis Törenleri: Ptolemaiosların İskenderiyyesinde bay­ram, korosu, oyuncularıyla birlikte bir temsil, öncelikle bir gösteri olarak belirir. Aphrodite, Adonis’in ölümüne ağladığı sırada koro, ağıt yakar, yeraltından dön­düğünde, aradığını bulduğunu söyledi­ğinde de herkes onunla birlikte sevinir: İskenderiyyeli Kyrillos'a göre M.S. V. yüzyılda yapılan gösteriler, yeniden ka­vuşmanın neşesi içinde sona ermektedir. Öte yandan Theokritos'un ifadesine görti, ptolemaios philadelphos'un eşi kraliçe Arsinoe'nin sarayında yapılan bayram iki sevgilinin birleşmesini hatırlatan türkü­lerle başlar. Sevgililer üzüm asmalarından yapılma bir çardağın altına yerleştirilmiş­tir. Çevrelerinde her tür ağacın meyveleri, gümüşten sepetlerde zarif bahçeler, koku­larla dolu altın kaplar, uçan ya da yürü­yen hayvanların biçiminde türlü türlü çö­rekler, takım takım yere koyulmuştur. Oysa ertesi gün, başlayan ikinci devre bir cenaze alayı ile açılmaktadır. Kadınlar toplu halde Adonis’in heykelini şehir dışına, dalgalarının köpürdüğü kıyıya taşı­maktadır. Kadınlar, saçlarını yolarak, gö­ğüs bağır açılmış halde üzüntülü bir ha­vaya bürünürler.

Sanskritçede “doğru olmayan” anlamına gelen bu terim, Dharma'nın zıttını ifade eder. Hint mitolojisinde Adharma, Brahma'nın tahripkar oğlu olarak kişileştirilir.

Sanskritçe. “İlk Buddha”. Sonraki dönem Budizminde gelişen tasavvura göre Adi Buddha, bütün varlıkların ezelî ve kendiliğinden var olan kayna­ğıdır. İlk Buddha’nın meditasyonuyla diğer Buddhalar ve alem meydana gelmiştir. Bütün kuzeydoğu Budist terminolojisinde bu kavrama rastlanır.

Sihizmin kutsal kitabı. 1604 yılında beşinci Guru olan Guru Arjan tarafından derlenmiş ve Sihizmin kurucusu olan Nanak'ın dili olan Pencabi diliyle yazılmıştır. 15575 mısralık yaklaşık 6000 ilahiden oluşan bu kitabın ana konusu yüce tek tanrının övülmesidir. Her Sih, sabah­lan bu kitabın giriş kısmını okumakla yükümlüdür. Dolayısıyla bu kısım ge­nellikle ezberlenir.

Bakınız: Şeyh Adî.

Hıristiyanlıkta belirli kural ve hareketlerin önemsiz olduğunu sa­vunan ve Alman protestanlığı içeri­sinde yer alan bir ekol.

Hinduizmde gökyüzü, geçmiş ve ge­lecek tanrıçası; Mithra, Varuna ve ateş tanrısı Aşni’nin annesi.

Kur'an'ın 100. suresi. 11 ayetten oluşan bu sure Mekke'de nazil olmuş­tur.

Kur'an'a göre cennette bir mevki; peygamberlerin, şehitlerin ve diğer iyi kimselerin gidecekleri cennet bahçesi.

Arap soy bilimine göre Hz. İsma­il’in torunlarından birisi; Hz. Muhammed’in soyu buna dayandırılır.

İbrancada yüce Tanrı Yahve için kullanılan ve “rabb” anla­mına gelen bir isim. On Emir'den birisi olan “Tanrının ismini boş yere ağzına almayacaksın” ifadesi doğrultusunda Yahudilikte Yahve ismi açıkça telaffuz edilmez ve bunun yerine Adonai, Elohim, El şeddai ve benzeri isimler kulla­nılır, öte yandan Hıristiyanlığa ait bazı metinlerde Adonai terimi zaman zaman İsa Mesih için de kullanılır. Bakınız: Tetragrammaton.

Eski Yunan, Finike ve Mısır'da, tanrı Adonis için kutlanan 2-8 günlük bayramlara verilen ad.

Eski Sami ka­vimlerin bitki ve yeniden doğuş tanrısı. İsmi, “sahip, efendi, rabb” anlamına gelir. Adonis kültü; Dumuzi, Tammuz ve Attis kültlerine yakın paralellik göstermekle birlikte ayrıntılarda farklılıklar mevcuttur. Bu kültün menşei ve merkezi Suriye sahilindeki Nega (Byblus) idi. Bu ormanlık bölgedeki orman tanrısı Hay-Tau'nun yerine son­radan Adonis geçti. Ayrıca o, Ugarit bölgesindeki bitki ve hasat tanrıları Mot ve Aleyin’in rollerini de üstlendi. Adonis’in yıllık yeraltına iniş zamanı olarak görülen hasat mevsiminde çeşitli festivaller ve ağlama törenleri düzenle­nir; ilkbaharda ise onun yeniden dirilişi kutlanırdı. Adonis, bitkilerden mısır ile Özdeşleştirilirdi; mısırın hasat sonrası ölümü bir bakıma tanrının ölümü ola­rak değerlendirilirdi. Bakınız: Tammuz, Dumuzi, Mot, Aleyin.

(1) 8. yy'da İspanya'da or­taya çıkan heretik bir Hıristiyan akım. Bu akıma göre insanlığı yönünden Me­sih, sadece Tann'nın evlatlığa kabul edilmiş oğludur. Akımın kurucusu ola­rak görülen Tuleytule başpiskoposu Elipandus, Meryem'den doğan İsa'nın insan tabiatının tanrı tarafından oğul (evlatlık) olarak kabul edildiğine dair görüşleri yüzünden kilise tarafından yargılanmıştır.

(2) Hıristiyanlıkta, İsa Mesih'i ilahi güç bahşedilmiş bir insan şeklinde değerlendiren bir teolojik akım. Bakınız: Kristoloji.

Hind felsefesinin belli başlı doktrinlerinden ve Vedânta’nın en yaygın şekillerinden biridir. Advaita, XIII. Yüzyılda Madhva tarafından temsil edilen ikilik (dvaita) doktrinine muhalefet et­mektedir. Madhva'ya göre, yüce Allah olan Vishnou-Nârâyana, bir varlıktır. Bu varlık, dünyanın yüce sebebidir. Fakat göç halinde olduğu gibi, kurtuluş halinde ona bağlı olan bütün varlıklardan da ay­rıdır. Bu durumda bu düşünce Madhva sisteminin “ikiliğini” meydana getiriyor. Ancak bu, yüce iki prensibin varlığını de­ğil (Maniheizm dualizminde olduğu gibi), yüce prensibin ve ona bağlı realitelerin olmaları ve ayrı kalmaları olayıdır, yine de, yegâne yüce prensip olan mutlak var­lık olmaksızın insanın ve dünyanın varlı­ğını kavrayamayız.

Advaita sisteminde, Brahman (mutlak) ve Atman, iki ayrı realite veya öyle kalmaya yönelmiş realite değildir. Upanisadların bize öğrettiği gibi, Brahman ile Atman arasındaki tabiatın ayrılmazlığının şuu­runa varmak, hakikati gerçekleştirmektir, Shankara ve Râmânuja, Advaita pozis­yonunu benimsemektedirler. Ancak bun­ların benimsedikleri Advaita'da çok önemli farklılıklar vardır. Shankara için aynı varlıkta birtek prensip olan Brahman; mutlak varlıktır. Saf ışık olarak Brahman, Âtman'ın tabiatından veya in­sanın ruhi benliğinden ayrı değildir. O halde tek kurtuluş yolu, Brahmanın ben­zeri olarak insanın kendine sahip olması­dır. Bu bir tek realitenin dışında dış dün­ya, sadece Mâyâ'dır. Yani, realitenin sahte görünüşüdür. Bu çoğu defa “hayal” ola­rak ifade edilmektedir. Bu açıdan yegane kurtarıcı bilgidir.

Râmânuja için, brahman hudutsuzdur. Onun yüce şekline ulaşılamaz. Fakat o, dünyamızda, destek verdiği bir takım rea­litelerde kendini göstermektedir. Meselâ, Avatâra'larda olduğu gibi... Bunlara gö­re, yaratılış, realitenin sahte görünüşü de­ğil, fakat realitenin izafiyetidir. Ruh, dün­ya ve yüce şahsiyet, üç gerçek varlık meydana getirirler. Ruh, mutlak varlığın bir parçasıdır. Bunun için bağımsız olarak mutlak varlığı kavrayamaz... Yine de parça ile bütünün ayrıldığı gibi onları ayırmak gerekecektir. Netice olarak bhakti'nin de bir değeri vardır. Madhva, Sankara ve Râmânuja gibi üç fi­lozofun arasındaki farklılıklar, onların muhakemelerindeki sertlikten gelmemek­tedir. Onların formüllerinin ötesinde, on­ların sistemini kavramak gerekir, onların, dualizmleri, farklı şekillerde olan mutlak­la, ruhî tecrübelerin birleşmesine temel teşkil etmektedir.

(Gayrî ikilik öğretisi) Brahma'nın alemdeki mutlak hakikat ve bir olduğuna dair Hindu öğretisi. Buna göre bireysel olarak objelerin his­sedilmesi sadece bir illüzyon sonucudur.

Latince. “geliş”. 6. yy'dan beri perhiz ve oruçla sürdürülen İsa'nın doğum günü hazırlığı. Katolik kilisesinde 4 “Advent Pazarı” vardır; bunların birin­cisiyle kilise takvimi başlar. Doğu kili­sesi İse bu oruç süresini 40 güne başlar.

XIX. Yüzyılda Ameri­ka'da, William Miller (1782-1849) ve Ellen White (1827-1915) tarafından kurulan milenarist bir protestan mezhebidir. Adventistler, İsa'nın müstakbel gelişini haber verirler ve Pazar günü yerine Cu­martesi günü istirahatini tercih ederler. Çünkü onlar, yedinci günün, Cumartesi olduğunu kabul etmektedirler. William Miller 22 Ekim 1844'de vahye mazhar olduğunu ilan etmiştir. Adventistler, ruhun ölümsüzlüğüne inanırlar, öldükten sonra sadece doğruların dirileceğini kabul eder­ler, et yemez, kahve, çay sigara ve alkol kullanmazlar. Adventistlerin en kalabalık oldukları yerler Amerika, (400.000), Rusya  (40.000), Avusturalya (35.000) ve Batı Al­manya'dır. (30.000) Dünyada tahminen bir milyona yakın Adventist vardır. Bu mezhep mensuplarının çok sayıda hiz­metleri vardır. İbadet yerleri, çok sayıda hastahaneleri, gazeteleri vardır. Komünist ülkelerde bile Adventistlerin yayıldığı görülmektedir.

Bulgaristanda 70 kilise ve 2800 üyeleri vardır.

Çekoslavakya'da 50 kilise ve 8700 üyeleri vardır.

Doğu Almanya'da 343 kilise ve 1300 üye­leri vardır.

Macaristan’da 153 kilise ve 3400 üyeleri vardır.

Yugoslavyada 251 kilise ve 10.000 üyeleri vardır.

Polonyada 68 kilise ve 3810 üyeleri vardır.

Romanyada 511 kilise ve 34000 üyeleri vardır.

Rusyada 834 kilise ve 40.000 üyeleri var­dır.

İbadetlerindeki basitlik, bu ülkelerde Adventistlerin yayılmasını kolaylaştır­mıştır.

Hıristiyanlıkta İsa'­nın ikinci gelişinin çok yakın olduğuna inanan ve buna ortam hazırlamaya çalı­şan çeşitli kilise grupları. Adventizm hareketi ABD'de, İsa Mesih’in dönüş zamanının yaklaştığını savunan William Miller tarafından kuruldu (1831). Adventistler, onun geliş zamanının 1844'e tekabül ettiğini de ileri sürmüş­lerdi, ilk kurum olan Evancelik Adventistlerin yok olması üzerine çeşitli Adventist gruplar ortaya çıktı. Bugün Ye­dinci Gün Adventistleri ve ikinci Advent Hıristiyanları ekolleri mevcuttur. Yedinci Gün Adventistleri, Eski Ahit'e aşırı ilgi göstermeleriyle ve katı disiplin kurallarına bağlılıklarıyla bilinirler. Et, kahve, çay, tütün ve alkol kullanımı onlar için yasaktır. Bakınız: Yedinci Gün Adventist Kilisesi.

Yunanca. “girilmez”. Antik mabetle­rin en kutsal kısmı; mihrap.

Mazdeizm'deki Angramainyu şeklî altında görünen belli başlı şeytanlardan biridir. Adaleti temsil eden Asha'ya muhaliftir. Avesta'da sürü­lerin düşmanı olarak gösterilmektedir. Kötüler hep ona katılmaktadır.

Eski Yunan'da rüzgar tanrısı. O, dinamik bir tanrısal güç olmaktan zi­yade, tanrıça Hera tarafından atanan gözetici bir tanrıydı. Eski Yunan'da rüz­garlar, tanrıça Hera'nın elçileri olarak görülürdü. Bakınız: Hîppotades.

Yunanca. “çağ, devir, zaman”. Gnostisizmde ilahi alemleri ifade etmede kullanılan bir terim. Yeni Ahitte dünyanın geçirdiği devirler. Gnogtîk geleneklerde Işık alemini oluşturan bu ilahi mekanların (Aeonların) sayısı 7, 9, 365 gibi çeşitli rakamlarla ifade edil­diği gibi, bazı metinlerde bunun sonsuz sayıda olduğu da belirtilir. Işık alemleri diye adlandırılan bu mekanlarda sayısız ilahi varlık, ışık varlıkları yaşar. Işık aleminin merkezinde yer alan yüce tan­rıyı çevreleyen bütün bu varlıklar (Aeonlar ve buralarda ikamet eden ışık varlıkları) bir bakıma yüce tanrının te­zahürlerinden ibarettir. Bakınız: Pleroma.

Eski Yunan'da aşk ve güzellik tanrıçası; Iştar veya Astarte’nin Eski Yunan'daki karşılığı. Eski Yu­nan mitolojisine göre Cronus, babası Uranüs'le mücadele edip onu yendi­ğinde, onun bazı organlarını denize attı. Bunların etrafında oluşan köpüklerden ise Afrodit doğdu. Afrodit’in sonradan Kıbrıs'a geçtiğine inanılırdı. Eski Yu­nan'da fahişeler ona Afrodit Hetaira ve Afrodit Porne adıyla taparlardı. Ayrıca o, Kallipygos, Hera, Enoplios, Morphos, Ambologera ve Genetyllis olarak da bilinmektedir. Hephaestus ile evli olan Afrodit, ayrıca Ares, Poseidon, Pygmalion, Adonis, Dionysus, Anchises, Nerites ve Phaeton'un da eşidir. Afrodit’in mutluluk kadar feleket ve şiddete de yol açan bir tanrıça olduğuna inanılır. Romalılarda ona verilen isim Erycina'dır.

Hıristiyanlıkta bir kişiyi kilise cemaatından atma, cemaat dışı ilan etme. Katolik kilisesine göre iki tür afo­roz vardır. Bunlardan birincisi kişinin yalnızca kilise ayinlerine katılmasını yasaklarken, diğeri aforoz edilen şahsı tümüyle kilise cemaatının dışında ilan etmektedir. Aforoz etme hakkına sa­dece papa, piskoposlar ve konsiller sahiptir. Bakınız: Excommunication, Anathema.

Hıristiyanlıkta, İsa'nın bedeninin tanrısal nitelik taşıdığını, bu sebeple acı duymaz ve bozulmaz oldu­ğunu ve İsa'nın hür istek ve iradesiyle acıyı ve ölümü seçebileceğini ileri süren teolojik akım; Halikarnas piskoposu Julian'ın görüşlerine dayalı Kristolojik doktrin.

Bakınız: Haggadah, Talmud.

Hindu Tantra metinlerinin bir bölümüne verilen ad. Vişnucuların 100, sıvacıların 28, şaktaların 77 Agaması vardır. Bunlar felsefi görüşleri ve tapınma kurallarını içerirler.

Afrika'da Dahomey kabilesinin kraliyet evinin panter fetişi. Bir tanrı olmamakla birlikte o, tanrıyı gösteren bir işaret olarak kabul edilir.

Hinduizmde tanrı Varuna ve Urvaşi’nin oğlu olan Agastya'nın bir asketik olduğuna ve tanrı Rama'nın koruyuculuğunu yaptığına inanılır. Onun zaviyesi Kunjara dağındaydı. Agastya’nın insan suretini günümüze kadar mu­hafaza ettiğine inanılır.

Hermetik literatüre göre Hermes’in hocası; mitolojide bir tanrısal varlık. Hermes'i İdris'le özdeşleştiren bazı Ortaçağ İslami yazarları Agathodaimon'u da şit'le öz­deşleştirmişlerdir.

Latince. “yapılan iş, amel”. Erken dönemler Hıristiyan kilisesinde bütün ritüeller için kullanılan terim; kilise dualarını ve kilisedeki ritüellerin yapılış şeklini içeren kitap. Günümüz Protes­tan kiliselerinde Agende, Kilise Nizamnamesini ifade eder.

Eskimo inancında bir iyi ruh. Buz altında yaşadığına, avcı ve balıkçı­lara yardım ettiğine inanılır.

Hinduizmde ateş tanrısı. Pramati olarak da bilinen Agni çeşitli şekillerde görünür. O, bazen 3 kollu, 7 bacaklı, kara gözlü ve kara saçlı bir kırmızı adam şeklinde tasvir edilir. Doğumunun mu­cizevi ve çok yönlü olduğuna inanılan Agni, ateş tanrısı olma dışında başka iş­ler de yapar. Örneğin; şimşek olarak yağmur için bulutlan ayırır, güneşin ateşi olarak tanrıların elçiliği görevini üstlenir ve ayrıca yarattığı dumanla gökyüzüne destek olur. Agni, yeryüzü ve gökyüzü arasındaki elçidir, insan­larca iyi tabiatlı olarak bilinen Agni’den tanrıların dahi korktuklarına inanılır.

Lâtince ignis kelimesinin aynısı olan Agni, ateş anlamına gelmektedir. Veda tanrılarından biridir. Veda mitolojisinde ve kültünde çok önemli bir rol oy­namaktadır. Bunun için, ateşe bol bol şa­rap ve diğer takdimeler atılıyordu. Her gün sabah ve akşam, ilk üç Hindu kastındakilerin evinin reisi, ateşe yeni sağılmış süt döküyordu... Bu takdime merasimi, yeni ve dolunay zamanlarında çok muh­teşem merasimlerle kutlanıyordu... Hinduizm'de Agni, insanlarla-Tanrılar ara­sında bir arabulucu olarak tasarlanmıştır. İnsanların takdim ettikleri şeyleri, tanrıla­ra götürenin Agni olduğuna inanıl­maktadır. Ölü yakma anında, cesetlerin yiyicisi rolünü üstlenmektedir. Agni'nin iki veçhesi vardır. Biri barış ve sulh, diğeri ise korkunç vechesidir. Ocakların koruyucusu olarak kabul edilmektedir.

(Satyanand Agnîhotri veya Shiva Narayana, 1850-1923)

Hinduiz­min reform hareketlerinden birinin kurucusu. Bireysel bir tanrıya imanı ve ruh göçünü kabul etmez; ruhun tabiat üstü güçlere dönüştüğünü savunur. Ta­raftarları Agnihotri'de “gerçek tanrı”ya (satya deva) tazim ederler.

Yunanca agnostos (bilinmeyen) sözcüğünden gelmekte olan ve 1869'da T.H. Huxley tarafın­dan kullanılmaya başlanan Agnostisizm terimi, daha sonraları maddi dünya dı­şındaki hiçbir şeyin varlığının bilinme­diğini ve bilinemez olduğunu ifade et­mede kullanıldı. Bazıları tarafından Septisizm (şüphecilik) için de bu terim kullanıldı.

1869 da Huxley tara­fından dogmatizme karşı felsefi bir dokt­rini veya zihnî bir tutumu belirtmek için ortaya konmuştur. Bugün ise oldukça ya­yılmıştır. Bu felsefi doktrine göre, mutlak, aşkın,  hayatın başlangıcı, kader,  varlık, cevher, numen gibi bazı sahalar biline­mez. Bunlar ancak, tecrübî bir takım do­nelerden anlaşılmaktadır. Bunların varlık­ları, ateizmin aksine, ne inkar edilebilir ne de tasdik. Şayet bunların varlıkları kabul edilirse;  cevherleri, tabiatları,  bilinemez olarak ilân edilmiştir. İnsan zihninin anla­yabildiği tek şey, yalnız fenomenlerdir. Bu Agnostisizm, materyalist dogmatizme olduğu kadar, metafizik dogmatizme kar­şı da yönlendirilmiştir. Bu görüş açısından Spencer ve Comte gibi pozitivistler, kantçı idealistlerle anlaşmak­tadırlar. Bunlar da, dinî ve metafizik bil­ginin imkanını inkar ederek agnostik ol­muşlardır, onların şüpheleri bu sahalarla sınırlıdır. Yine de, hukuk ve ahlakı tesis etmek için Agnostikler, ya bir ihtiraslar mekaniğine ya da akıl dışı itişlere veya psikolojik kullanımlara yolu kapayacak olan pratik akim (kant idealizmi) postu­latlarına müracaat ederler. Her iki halde de insan hürriyeti, tehdit altında olacaktır. Cevherlerin, istenen bilgisi, varlıkları tehlikeye sokacaktır.

Doğmasız bir ahlâk, ne tenkide ne de ihti­rasa mukavemet edemez, fakat tahkik edilemeyen bir doğma da bir ahlâk ihdas, edemez.

(Tanrı’nın kuzusu). Yuhanna İncilinde İsa Mesih için “İnsanlığın kefaret kurbanı” anlamında kullanılan bir isim.

Yunanca. “yazılmamış”. Hıristiyan geleneğinde, İsa Mesih’in Yeni Ahit'te bulunmayan sözleri.

Eski Yunan'da şarap tanrısı Di­onysus adına her yıl düzenlenen festi­val.

Ortaçağda Aziz Augustin’in monastik kurallarına bağlı olan bir Hıristiyan keşiş tarikatı. Ünlü reformist Martin Luther’in de bu tarikatla irti­batlı olduğu bilinmektedir. Bakınız: Luther, Augustin.

İsmailîlik mezhebinin Nizari kolunun başı. Hz. Muhammed'le vah­yin kapandığını kabul etmez. Vahyin, İsmaili peygamberlerce ve imamlarca devam ettiğine inanır. Böylelikle imam soyundan olduğu söylenen Ağa Han'ın da ilahi vahiyden hissedar olduğuna inanılır. En meşhur Ağa Han, Ağa Sul­tan Sir Muhammed şah'tır. Onun ye­rine geçen 4. Ağa Han Kerim el-Hüseyni ise kendisinin yeğenidir.

Ölen kişi ve atalar için ya da diğer bazı nedenlerle düzenlenen ritüeller içerisinde yer alan nağmeli sözler; şiir, şarkı ve ilahiler. Ağıt törenleri insanlar kadar tanrılar için de düzenlenir. Örne­ğin; Eski Babil’de ve Ugarit'te Tammuz ve Mot gibi çeşitli tanrılar için zaman zaman ağıt törenlerinin düzenlenmekte olduğu bilinmektedir. 

Kudüs'te, MS 70'te Romalılarca yıkılan kutsal tapınağın (Herod Mabedi) tek kalıntısı olan batı duvarı. Günümüzde Mescid-i Aksa ile Kubbetu's-Sahra'yı çevreleyen büyük duvarın parçasıdır. Burayı ziyaretlerinde Yahudiler, tapınağın yıkılışı dolayısıyla ağlarlar. Yahudi geleneğinde, Herod Mabedinden günümüze kadar yıkılma­dan ayakta kalan tek kalıntı olan batı duvarının Süleyman döneminden itiba­ren yıkılmadan geldiği kabul edilir. Yahudiler, Süleyman zamanında yaptırı­lan ilk mabedin batı duvarının halk tarafından yaptırılan en son bölüm ol­duğuna ve mabedin bitiminde tanrının, mabedin en önemli bölümünün burası olduğunu ve ebediyen buranın ayakta kalarak varlığını sürdüreceğini söyledi­ğine inanılır.

Kral Hirodes’in  M.Ö. 20 yılında yaptırdığı Ku­düs mabedinin çevresini teşkil eden du­varın bir kısmıdır. Bu duvar, Kudüs'ün doğu kesiminde, Kubbetü's-Sahra'nın da bulunduğu haremin batı tarafındaki kaya­lığın üstündedir. Bu duvara Yahudiler, Ha-Kotel ha-Ma'aravi=(Batı Duvarı) de­mektedirler. Ağlama duvarı, yaklaşık 485 metre uzunluğundadır. Ağlama duvarı­nın yüksekliği, 18 metre olup, 6 metresi mabed alanının üstündedir. 1967'deki altı gün savaşma kadar duvarın sadece otuz metrelik kısmı ibadet için kullanıl­maktaydı. Daha sonra çevredeki binalar yıkılarak duvar alanı genişletilmiştir. M.S. I. Yüzyıldan itibaren, Yahudilerin bu duvara saygı duyduklarını kaynaklar bil­dirmektedir. Romalılar döneminde yıkı­lan mabedin hatırasını canlandırmak için, kinlerini tazelemek, mabedi yeniden inşa etmek hayali içinde, gözyaşları ile keder­lerini ifade etmişler ve bu duvar dibinde ağlamışlar, dua etmişlerdir. Yahudiler bu duvarı, Süleyman mabedi­nin kalıntısı olarak kabul etmektedirler. Bunun için ağlama duvarını kutsal bir mekan olarak kabul ederler.

Ağlama duvarı günün yirmi dört saatinde ziyaret edilmektedir. Bugün bu bölge, Yahudilerin kontrolü altındadır.

Hint inancına göre Brahma'nın yarattığı ilk kadın (Havva). Bakınız: Havva, Pandora.

(1) Eski Ahit'te Pers kralı Xerxes'e (ö. MÖ 465) verilen isim.

(2) 13. yy'dan itibaren bilinen bir Hıristi­yan efsanesindeki lanetli Yahudinin adı. Bu efsaneye göre çarmıha giderken dinlenmek isteyen İsa'ya, Kudüslü bir ayakkabıcı olan Ahasver müsaade et­mez ve ona vurur. Onun bu zalimliği­nin karşılığı olarak ise tanrı onu lanet­ler ve ebedi olarak göçmen olmaya mahkum eder. Efsanedeki bu olay, ya­kın zamana kadar bir yeri kendine yurt edinemeyen Yahudi halkının trajedisi sayılır.

İslami gelenekte Yahudi bilginle­rine ya da rabbilere verilen bir ad. Kur­'an'da ahbârın ve ruhbanların Ehli Kitab tarafından rab edinildiklerine dik­kat çekilir.

Bakınız: Eski Ahit.

Yahudi kutsal kitabına ve­rilen addır. Bu ismi Yahudi kutsal kitabı­na Hıristiyanlar vermiştir. Bu, Yahudile­rin Tanrı ile yaptıkları sözleşmeyi belirtir. Hıristiyanların Tanrı ile yaptıkları sözleşmeye de “Ahd-i Cedit” adı verilir. Bu da Tanrı ile yapılan yeni sözleşmeyi belirtmek için kullanılmıştır. Ahd-i Atik sözü Türkçede “Eski Ahid” “Ahd-i Ce­dit” ise “Yeni Ahit” sözü ile ifade edil­mektedir. Kitab-ı Mukaddesin karşılığı olarak Bible kelimesi kullanılmaktadır. Bible kelimesi, hem eski Ahidi hem de yeni Ahidi içine almaktadır. Yahudi kutsal kitabının adı Tanah'dır. Bu kelime Eski Ahidi meydana getiren Tora-Neviim-Ketuvim'i ihtiva et­mektedir.

Eski Ahid, otuz dokuz kitaptan meydana gelir. Bu kitapları hem Yahudiler hem de Hıristiyanlar kutsal kabul etmektedirler. Ancak bazı Yahudiler bu kitapların sayı­sını yirmi dört olarak kabul etmektedirler. Katolik kilisesi, Trente konsilinde  bazı kitapları da Ahd-i Atik’in içine almışlardır. Bu ilave kitapları Yahudi ve Protestanlar kabul etmezler. Babil Talmud akademisyenleri Tora'da, beş; Neviim'de, sekiz; Ketuvim'de on bir kitap olmak üzere yirmi dört kitap kabul etmektedirler.

M.Ö. III. Asra doğru Ahd-i Atik’in üç ayrı metninin olduğundan bahsedilmektedir:

1- Metin: Masoretik metinler:

2- Metin: Samirice metinler:

3-  Metin: Yunanca tercümeye esas teşkil eden metin.

Bugün Yahudilerce kabul edilen Ahd-i Atik metni, Masoretler tarafından, önceki metinlerden yararlanılarak M.S. V. ve X. Yüzyıla kadar yapılan çalışmalar ne­ticesinde tespit ediien ibranice metindir. Eski Ahidin en eski nüshası X. Asrın ilk yıllarında istinsah edilen metindir. Masoretik metnin tespiti ve istinsahında en büyük rolü Ben Aşer ailesi oynamıştır. Bugünkü Kitab-ı Mukaddesin İbranice olan en eski nüshaları Jacob ben Hayyim tarafından 1524'de Venedikte neşredilen Masoretik metnin tekrarıdır. Bu metin, İb­rani Kitab-ı Mukaddesinin muteber nüs­hası kabul edilmiştir. Ahd-i Atik’in İbra­nice nüshası ile Grekçe tercümesi arasın­da farklar vardır. Bu, Ahd-i Atik’in birden çok nüshasının bulunduğu izlenimini vermektedir.

Ahd-i Atik Yunancaya birçok defa tercü­me edilmiştir. Bunların içinde en önemlisi Septante adı verilen yetmişler tercümesi­dir. Bu tercüme, İbranice bilmeyen İskenderiyyeli Yahudilerin istifadesi için İbranice ve Yunanca bilenler tarafından yapılmıştır. Bugün Yahudilerin kullan­dıkları İbranice metin ile yetmişler ter­cümesi arasında önemli farklar vardır. Katoliklerin Deuterocanonique, Yahudile­rin “Apokrif” dedikleri kitaplar, masoretik metinde yoktur. Fakat yetmiş­ler tercümesinde vardır. M.S. IV. Yüzyıldan önce Vetus Latina adı verilen, latince Eski Ahit tercümeleri var­dı. Bu tercüme Yunanca Septan-te'den yapılmıştır. Papa’nın talimatı üzerine St. Jerome, eski latince tercümeleri inceledik­ten sonra, Eski Ahidin İbranice metnine dayanarak yeniden lâtinceye çevirmenin daha iyi olacağım düşündü. Böylece Jeröme, Vulgate ismini alacak olan tercü­mesini M.S. 405'de tamamladı. Trente konsili bu tercümeyi muteber nüsha ola­rak kabul etti. 1592'de yayın­lanan Vulgate, bütün kiliselerce kullanı­lacak yegane metin olarak kabul edildi. Eski Ahidin, yunanca ve latince tercüme­lerinden sonra, Süryânice'ye, Âramice'ye, Habeşce'ye ve Ermenice'ye tercümeleri yapılmıştır. Arapçaya tercümeyi Saadia Gaon (Yusuf Feyyûmi) X. Yüzyılda İbraniceden yapmıştır, İlk Türkçe tercüme de asıl adı Albert Bobowski olan ve IV. Mehmet zamanında Divan-ı Hümâyûn baştercümanlığında bulunan Ali Ufkî bey tarafından yapılmıştır. 1666'da ta­mamlanan bu tercüme 1827'de yayınlan­mıştır.

Bugün eski Ahidin türkçe tercümeleri 39 kitabı ihtiva etmektedir. Bu kitapların ilk beş kitabını Tora adı verilen Tevrat teş­kil eder.

Bakınız: Yeni Ahit.

Dilimize yeni Ahid ola­rak çevrilen bu kitap, Hıristiyan kutsal ki­tabının adını teşkil eder. Yeni Ahid deni­len kutsal kitap, İncilleri de içine alan yirmi yedi kitaptan oluşmaktadır. Bu ki­taplar, Trente Konsilinde kabul edilmiş­lerdir. Yeni Ahid, dört İncil, resullerin iş­leri, ondört mektup, yedi genel mektup ve Yuhanna’nın vahyi olmak üzere yirmiyedi kitaptan oluşmuştur. Hz. İsa İncilini Aramice tebliğ ettiği halde bugün orijinal nüsha olarak Aramice bir İncil yoktur. Eldeki Aramice ve Süryanice nüshalar Grekçe nüshalar­dan tercüme edilmişlerdir. Yeni Ahidin elde mevcut en eski yazmaları Yunanca'dır.

Yeni Ahidi meydana getiren kitaplar aynı anda yazılmış değildir. Yeni Ahid içinde ilk yazılan kitap, Pavlus'un mektupları­dır. İnciller daha sonra kaleme alınmış­lardır.

İlk Hıristiyanlar yazılı metinlerden çok, şifahi geleneğe ve İsa Mesih’in sözle yayı­lan mesajlarına dayanıyorlardı... Yazılı İncilerin tarihi, milâdi birinci asrın tarihi­ni taşımaktadır. Bu dönemden sonraki asırlarda    cemaatlerin ellerinde farklı  İnciler görülmektedir. Meselâ, Suriye bölgesi Matta; Yunanistan Luka, Roma da Markos İncilini kullanıyordu.

II. yüzyılın sonuna doğru kilisede, çok sa­yıda İncil, mektuplar ve resullerin işleri ile ilgili metinler vardı. İncillerden kutsal yazı olarak bahseden ilk belge, tahminen 150 yıllarında II. Clement’in metinlerinde geçmektedir.

Yeni Ahid ile ilgili ilk listeyi miladi 150 yı­lında Marcion yapmıştır. O, Luka İnci­lini ve Pavlus'un mektuplarından sadece on tanesini kabul ediyordu.

III. Yüzyılın başlarında Yeni Ahide dair bir liste daha oluşmaya başlamıştır. Bu yüzyılda İnciler üzerinde söz söyleyen Origene'dir. O, Yeni Ahidin dini otoritesini benimsemiştir.

IV. yüzyılın ikinci yansında Yunan kilise­lerinde muhtelif kişiler tarafından da İncil listeleri hazırlanmıştır. Yeni Ahid listeleri, Yunan kiliselerinde IV. Yüzyılın ikinci ya­rısında tespit edilmiştir.

Bugünkü Yeni Ahid listeleri 1546'daki Trente konsilindeki kararlara göre tespit edilmiştir.

18. sülâ­leden Mısır firavunu olan Ahenaton Mısır'da tek tanrı inancının kurucusudur. Tahta geçtikten sonra, ül­kede TEB’in Amon'una ve güneş-tanrısı Ra-Harahte'ye tapılıyordu. Teb yakı­nında Tanrı Raha-Rahte adına ilk tapınakları yaptırmıştır. Fakat daha sonra yeni güneş tanrısı Aton adına tapınaklar yaptırmaya başlamıştır. Aton eski Mı­sır'da olmakla beraber fazla tanınmıyor­du. Onun insan veya hayvan biçiminde tasvirini Mısırlılar tanımıyordu. O, şimdi, ışınlarında insanları koruyan eller bulu­nan bir güneş kursu ile tasvir ediliyordu, ona gün ışığında açık havada ibadet edili­yordu. Aton için güzel ve zarif tapınaklar yapılıyordu. Bu tapınaklar, genelde Teb bölgesindeki Karn Ak'ta inşa ediliyordu. IV. Amenofis, Firavunluğunun altıncı yı­lında Amenofis (Amonun razı olduğu) ismini bırakmış, Ahenaton (Atonun hizmetkârı) adını alarak Aton'a dayalı dini, resmen açıklamıştır. Başkenti Teb'den Tel-el-Amarna'nın bulunduğu yere taşımıştır. Bu inanca önce ailesiyle başlamış ve ailesi Aton'a inanmıştır. Yeni kurulan Amarna kenti büyüleyici bir manzara arz ediyordu. Ahenaton döneminde tek tanrı inancı oldukça yayıldı. Eski Mısır Tanrısı Amon 'un ismi her yerden kaldırıldı. Osiris ismi de unutulmaya başladı, cenaze törenlerinde Ahenaton, merasimi ida­re ediyordu.

Ahenaton, Aton'a güzel ilâhilerle, nimet­leri için şükürler ediyordu. İlâhi, Aton'un bu nimetleri herkese verdiğinden söz eder. Kitab-ı Mukaddesteki 104. mezmura çok benzer. Her iki ilâhide de Tanrıya şü­kür ve övgü vardır.

Aton'a dayalı din, iyimser bir dünya gö­rüşü yansıtıyordu. İnsanların sadece, gü­neşe minnet duymaları isteniyordu. Ön­ceki Mısır Tanrılarındaki gaddarlık Aton' da yoktu. Ancak tüm Mısır' da Aton dini yayılamadı. Özellikle Ahenaton ailesinin dini olarak dikkat çek­ti ve onun saltanatı döneminde yaşama şansı buldu. Ahenatonun ölümünden sonra yine Mısır'da Tanrı Amon yüceltilmeye başlandı. Ahenaton'un, Mısır'da yerleştirmeye çalıştığı Aton inancının arka planında Hz. Yusuf'un Mısır'daki dini telkinlerinin etkin olduğu düşünüle­bilir. Çünkü Ahenaton'un saltanatı Hz. Yusuf'tan yüz elli yıl sonraya rastlamak­tadır. 

Sanskritçe. “zarar vermeme”. Caynizmde dinsel yaşantının özü olarak al­gılanan, hiçbir canlıyı öldürmeme ve zarar vermeme kuralı.

Ahimsa kelimesi, Jaina ve Bu­dist dillerinde geçen Sanskritçe bir keli­medir. Ahimsa, “öldürmeyi arzu etme­mek” anlamına gelmektedir. Bu hareket tarzı Hinduizm, Jainizm ve Budizm tara­fından tavsiye edilen bir fazilet hareketi­dir. Ahimsa, “hayata saygı” olarak tarif edilmiştir. Bu hayat, sadece insan hayatı değil, bütün yaşayan varlıklarında haya­tıdır. Böylece, Ahimsa, bütün kanlı kur­banların kaldırılması ve et yememe gibi bir hedefe sahip olmaktadır. Ancak, Hin­duizm'de Hindu'lar, böyle bir davranışın her zaman tatbik edilemeyeceğini kabul etmektedirler. Çünkü Eski Veda metinle­rinin uygulandığı dönemlerde, Hindular, hayvanları kurban ediyorlar ve et yiyor­lardı. Hatta faziletli savaşçılar yetiştiriyor­lardı. Bununla beraber, Upanişadlar'dan itibaren, gerçek dindarlık faziletleri ara­sında Ahimsa figürü görülmeye başlan­mıştır. Bu zamandan itibaren Ahimsa, hakimler ve azizler tarafından tatbik edilmeye başlanmıştır. Bhagavad Gîtâ, bu faziletin, gerçek bilgiyi oluşturan unsur­lardan biri olduğunu belirtmektedir. Fakat onu, savaşçılara empoze etme­mektedir. Bu kuralı uygulamaya, et yememeye, kanlı kurbanı redde davet edi­lenler Brahman'lardır. Meselâ Shankara, XIII. Yüzyılda, Tantrique kültler tarafın­dan teşvik edilen “kanlı kurban” tatbiki­ne karşı etkili şekilde mücadele açmış ve bitkisel takdimeleri teşvik etmiştir. İşte bundan dolayı Brâhmanlar canlı varlıkları öldürme tehlikesi taşryan “ziraatçılık mes­leğini” yapmamaktadırlar. Ahimsa, Hin­du şeriatının beş ana faziletinden birini teşkil etmektedir. Yine o, Yoga pratiklerindeki beş engellemenin arasında bu­lunmaktadır. Ahimsa, Lingâyâtlarda bir fazilettir.

Bütün bunlara rağmen, Hindu Tanrısı olan Shivâ, Vishnou, Krishna, Rama, Ahimsa'yı uygulamaya koymamışlardır. Tanrıların şiddet hareketleri, birtakım de­ğerli hareketler olarak canlı varlıkların karmık passifliğini yok etmekle, neticede kurtarıcı inayete dönüşmektedir. Nitekim Durgâ, manda kılığındaki bir şeytanı öl­dürdüğü zaman, manda, en sofu bir mün-tesip haline gelmiştir. Modern çağda Gandhi, şiddet dışı fazileti yeniden keşfetmiş ve Jainizm'de olduğu kadar Vishnuizm'de de Ahimsa pratikle­rini hatırlamıştır. Ahimsa, Gandhi'nin yanmda, politik bir tavır, bir ahlâki fazilet olmuştur. Bu tavır ve ahlâki fazilet, poli­tik bir hedefi gerçekleştirmek için her mil­let tarafından uygulanabilir. Jainizm'de, ahimsa, keşişin beş büyük adağından birini ve lâîkin'de beş küçük adağından birini teşkil eder. Yani her jain, kendini bu faziletle kuşatılmış hisseder, jain keşişleri, hayata aşırı şekilde saygı duymaktadırlar. Bu nedenle, böcekleri ezmemek için yollarını süpürmektedirler. Canlı böcek yutmamak için, ağızlarını bezle kapatmaktadırlar. Elbiselerini sabah ve akşam dikkatli şekilde silkmektedirler. Lâik Jain’ler de her canlı hayvanı öldür­meyi reddederek bir yumurtanın içindeki bir canlıyı dahi öldürmekten sakınırlar. Bunun için de çok sert Vejetaryendirler.

Dünyanın son günleri veya son zamanları. Hemen her inanç sis­teminde bir ahir zaman düşüncesine rastlanır.   Ahir zaman, genellikle inançsızlığın, şiddet, zulüm ve kaosun arttığı, doğal afet ve kötülüklerin yo­ğunlaştığı bir dönem olarak düşünülür. Ahir saman tasavvuru çoğunlukla Mesih ve Deccal fikirleriyle iç içedir. Bakınız: Mehdi, Mesih, Deccal, Kali Yuga.

(Öbür Dünya, Öte Dünya) Dünya hayatından sonra başlayıp devam ede­cek olan ikinci hayat. Birçok inanç sisteminde ahiret inancı önemli bir yer tutar. İslamda ahirete inanmak iman esaslarından birisidir. Bireysel olarak insanlar için ahiret yaşantısı ölümle birlikte başlar. Haşir, hesap, cennet ve cehennem ahiretle ilgili belli başlı kav­ramlar arasındadır. Ahiret,  insanın dünyada yaptıklarının karşılığını göre­ceği, mutlak adaletin söz konusu olduğu bir alemdir. Kur'an'da sık sık ahiret ya­şantısının cennet ve cehennemle iliş­kili olarak ebedi olacağı belirtilir. Ay­rıca diğer birçok inanç sisteminde de ahiret yaşantısının ebedi olacağı vurgu­lanmaktadır. Öte yandan bazı gelenek­ler, ebedi olanın yalnızca yüce tanrı ol­duğu fikrinden hareketle dünya hayatı gibi ahiret yaşantısının da bir sonu olacağı ve nihayet tıpkı başlangıçta olduğu gibi sonda da yalnızca tanrının varlığı­nın söz konusu olacağını savunurlar. Bu arada dünyanın ebedi olduğu düşünce­sine yer veren inanç sistemleri ise, bir ahiret fikrini kabul etmezler. Özellikle inanç sistemlerinde Reinkarnasyon fikrine yer veren Hint dinsel gelenek­leri, ölüm sonrası ruhun bir başka be­den girerek yine bu dünyada varlığını ebediyen sürdüreceğine inanırlar. Dolayısıyla bu inanç sistemlerinde Reinkar­nasyon fikri, ahiret düşüncesine alter­natif olarak kabul edilmektedir. Bakınız: Reinkarnasyon.

Yahudi geleneğine göre Allah ve insan ahitleşmiştir. Yine Allah, bütün in­sanlıkla bir ahit yapmıştır. Nuh'a yedi kanun verilmiştir. Bunlardan bazıları şun­lardır: Putperestliği red, zinayı red, evlenilmesi yasak olanlarla evlenmeyi red, hırsızlığı red gibi. Bu emirlerin yerine ge­tirilmesi şartı ile Allah dünyayı tufania yıkmamayı taahhüd ediyor mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn53" rel="no follow - Daha sonra insanlığın manevi kaderi, bir tek Allah'a inanan Hz. İbrahime tevdi edi­liyor, bu defa ebedilik için, ahit gerçekle­şiyor. İbrahim güçlü ve çok sayıda nesille­re sahip olacak, Allah da onlara, Kenaan toprağını nasip edecek, buna mukabil, İb­rahim’in nesli bir tek Allah'a inanacak, adalete ve ahlaka riayet edecekti. Diğer bir sözleşme alâmeti de sünnet olmaktır. Allah bu ahitleri, İshakla ve Yakubla daha sonra da Sina dağının dibinde toplanmış olan İbranilerle yenileyecektir. Bu konuda çıkış XIX, 5-6'da şöyle denmektedir: “Eğer ger­çekten sözümü dinleyecek ve ahdimi tutacaksanız, bana bütün kavmlerden has kavm olacaksınız; çünkü bütün dünya benimdir, Siz bana kâhinler melekutu ve mukaddes millet olacaksınız.” Böylece İsrail, Tevrata saygıya ve Ahde güvenmeye söz veriyor, Allah da İsrail'i korumayı taahhüd ediyor. İsrailin hatası ne olursa olsun bu ahit bozulmayacaktır.

Yahudi geleneğinde yüce Tanrı'nın hazır olduğunu sembo­lize eden en kutsal nesne. Tahtadan yapılmış bir dolap şeklinde sinagoglarda Kudüs yönündeki duvarda durur ve kut­sal hukuk metinleri bunun içinde sak­lanır. Bu sandığın, içi ve dışı genellikle altın kaplamadır. Orijinal ahit sandığı­nın Hz. Musa döneminde ilahi emirle yapıldığına ve İsrailoğullarının Hz. Musa ile birlikte onu beraberlerinde taşıyarak Kenan diyarına getirdiklerine inanılır. Sonradan yapılan Süleyman tapınağının en kutsal mekanını bu san­dığın konulduğu yer oluşturmaktaydı. Ancak sonraki dönemlerde Kudüs'ün ve tapmağın yabancı istilacılarca yakı­lıp yıkılması esnasında bu sandık ve içindekiler kaybolmuştur. Sinagogdaki tören esnasında sandıktaki metinler tö­renle çıkarılır ve okunmadan önce si­nagog içinde dolaştırılır. Bu esnada önünden geçirilen her kişi saygıyla eği­lir.

Buna Aron Haberit denmektedir. Hz. Musa'nın Tanrı Yehova'dan vahiyle aldığı On Emir’in yazılı olduğu iki tabletin içinde saklanan tahta sandığa verilen isimdir. Bu sandık altınla tezyin edilmiştir, En kutsal yer olan Kudüsü'l-akdes de saklanır ve Yom Kippur'da (Kefaret Günü) yalnızca baş rahip tarafından görülürdü. Yahudiler Fi­listin bölgesine gelmeden önce çölde do­laştıkları sırada Ahit sandığını Levililer muhafaza etmekteydi. Filistin’in fethin­den sonra Ahit sandığı Şilo'da saklanmıştır. Hz. Davud Ahit sandığını, Ku­düs'e taşımış, Hz. Süleyman da onu, Ku­düs mabedine yerleştirmiştir.

Eski Ahitte, Hz. Davud'un danışmanlarından birisidir. Hz. Davudun oğlu Abşalom'un, babasına isyanında ona yardım eden Ahitofel, daha sonra da bazı isyan işlerine karışmıştır. Ahitofel, Abşa­lom'un ordusunun yenileceğini anlayınca intihar etmiştir.

Kur'an'ın 46. suresi. 35 ayetten oluşan bu surenin birkaç ayeti hari­cinde tamamı Mekke'de nazil olmuştur. Sure, İsmini 21. ayette geçen “ahkâf (tepelikler) teriminden almaktadır.

Arapça. “çokça övülen, methedilen”. Hz. Muhammed’in isimlerinden birisi. Kur'an'da, Hz. İsa'nın halkına kendisinden sonra Ahmed isminde bir pey­gamberin geleceğini müjdelediği vurgu­lanır. Çeşitli İslam alimleri, Yuhanna İncili'nde geçen “Baba'ya yalvaracağım, o size başka bir Paraklit verecektir”ifadesindeki Paraklit sözcüğünün Ahmed ismine te­kabül ettiğini; dolayısıyla Kur'an'daki ifadenin bizzat Hıristiyan kaynaklarınca da desteklenmekte olduğunu söylerler. Bakınız: Paraklit, Tebşirat.

(780-855) İslamdaki 4 büyük fıkıh ekolünden birisi olan Hanbeli mezhebinin kurucusu olan Ahmed ibn Hanbel, Bağdat'ta doğdu. İslam hukukçusu olduğu kadar o, aynı zamanda bir hadis alimiydi. Çalışmala­rında salt akılcılığa karşı çıktı. Nitekim, “Halk-ı Kur'an” tartışmasında Kur'an'ın yaratık olduğunu reddettiği için tutuk­landı, işkence gördü ve Bağdat'ta vefat etti.

Türkiye'de dinler tarihiyle ilgili ilk çalışma yapan kişiler­den birisi. Onun tarafından yazılan Târih-i Edyân (1911) Çin, Japon ve Hint dinleriyle ilgili bilgiler ihtiva eder.

(1) Tasavvufta Halvetiye ve şazelilik tarikatlarının bir kolu. Ahmed Şemseddin (ö. h. 910) tarafından kuru­lan Ahmediyye kolundan, aralarında Cerrahiyye ve Mısriyye ekollerinin de bulunduğu birçok ekol türemiştir.

(2) Mirza Gulam Ahmed (ö. 1908) tarafın­dan kurulan Kadıyaniliğe verilen bir diğer ad. Bakınız: Kadiyanilik.

(3) Daha çok Bedeviyye adıyla bilinen ve Ahmed el-Bedevî (ö. 1276) tarafından kurulan, Mısır merkezli tarikatın diğer adı. Bakınız: Bedeviyye.

Mîrzâ Gulâm Ahmed tara­fından kurulan dinî bir hare­kettir. Hindistan'da, Kadyân'da yaşamış­tır. Allah'dan bir vazife aldığına inanmış ve etrafına birtakım müritler toplamıştır. 189l'de kendinin Mehdî ve Mesih oldu­ğunu ilân etmiştir. Ahmediyye teşkilatı, Brahma-Samaj veya Arya-Samaj teşkilat­larını hatırlatmaktadır. Daha sonra Ahmediyye hareketi ikiye ay­rılmıştır: Birincisi, Kâdyaniliktir. Pakis­tan'da ve Hindistan'da yayılmıştır. Tah­minen bir milyondan fazla müntesibi vardır. İkincisi, Ahmediyye koludur. Bu kol sünni İslam'a daha yakındır. Onlara göre Ghulâm Ahmed sadece bir reform­cudur. Bunların İngiltere'de Woking'de bir camileri vardır. Pakistan'da Lahor'da çoğunluktadırlar.

Her iki Ahmediyye kolunun da birçok dilde oldukça çok yayını vardır, meselâ, Mevlana Muhammed Ali'nin (ikinci kola bağlıdır) eserleri bunlar arasındadır. Mis­yonerlik faaliyetine çok önem vermekte­dirler. Bunlar, çarmıha gerilen İsa'nın, çarmıhtan indirildiğinde ölmediğine inanmaktadırlar. İsa’nın Keşmir'e geldi­ğini, orada uzun zaman yaşadığın: ve orada öldüğünü söylemektedirler.

Mecusiliğin kötülük ve eksiklik ruhu; yüce tanrı Ahura Mazda'nın (Ohrmazd) rakibi ve düşmanı. “Yıkıcı Ruh” olarak Angra Mainyu, iyi ve kut­sal ruh Spenta Mainyu'nun karşısında yer alır. Onun, hayata karşı ölümü yarattığına; kötü varlıkları, sürüngenleri, vahşi hayvanları, kötü inancı, bozgun­culuğu vb. bütün kötü unsurları yön­lendirdiğine ve bunları iyi ve güzel olanların üzerine saldığına inanılır. Yeryüzündeki günah, cinayet, ölü gömme ve saldırganlığa bunun neden olduğu düşünülür. Ahriman'ın etra­fında, aralarında İndra, Sauru ve Aşma Daeva gibi önemli varlıkların da bu­lunduğu diğer kötü ruhlar ya da Deva­lar (Daevalar) bulunur. Mecusiliğe göre, Ahriman'ın durumu ilk prototip İnsan Gayomart'ın ve ilahi boğa Gosh'un ölümlerini açıklamaktadır. Hem Ahura Mazda hem de Ahriman1 in ezeli zamanda doğdukları kabul edilmekle birlikte, Ahriman ve güçlerinin iyilikle kötülük arasındaki kozmik mücadele­nin sonunda yok edileceğine veya en azından Ahriman’ın tutsak edileceğine inanılır.

Mecusilikteki her şeyi bilen, yüce yaratıcı tanrı. Ahura “ilahi varlık”, Mazda ise “hik­met, aydınlanma” gibi anlamlara gelir. Sonradan Ohrmazd olarak da adlandırı­lan Ahura Mazda gerçeğin, kutsalın,, iyiliğin ve sağlığın yaratıcısıdır. Ondan kötülük kaynaklanmaz; dolayısıyla o, Ahriman'ın karşısında yer alır. Ahura Mazda'nın etrafında kötülüğe karşı sa­vaşan sayısız ilahi varlık bulunduğu kabul edilir. Ahura Mazda'dan tanrının yarattığı değerleri kişileştiren 6 ölümsüz Ameşa Spenta meydana gelmiştir. Bun­lar, tanrının çeşitli nitelikleri olmakla birlikte, iyiliğe yönelen insanlar da bunlara sahip olabilirler, inanışa göre Ahura Mazda, sonunda Ahriman'ı yenecek ve böylelikle iradesi tamamıyla gerçekleşmiş olacaktır. Eski İran'da, Pers kraliyet hanedanı ile Ahura Mazda arasında bir ilişki kurulurdu.

Mazdeizm’in Yüce Tanrılarından biridir. Achemenid kitabe­leri onun ismini daima tek kelime olarak Ahuramazda şeklinde vermektedir. Ahuramazda pehlevîcede Ohrmazd, Farsça'da Ormazd şeklinde ifade edilmiş­tir. Gatha'larda onun ismi sadece Ahura olarak geçmektedir ki bu da Rab, anlamı­na gelmektedir. Onun etrafında birtakım varlıklar vardır. Yasna haptan-haiti'ye gö­re o, güneş şeklindedir ve dokuz karısı vardır. Armaiti onun kızıdır. Avesta'ya göre, o, yıldızlı bir manto taşımaktadır, ruhu beyazdır, parlaktır. O, Amesha Spenta'lara (Ahuramazda’nın etrafındaki varlıklar) ve Mithra'ya ortaktır. Güneş onun gözüdür. O, Bazan Kutsal - Ruhla aynı kabul edilmiştir, pehlevî metinlerine göre O, ışık dünyasında oturmakta ve gök onun elbisesi olmaktadır. Onun krallık sa­rayı, göktedir, iyi düşünce, muhteşem düzen, arzu edilen iktidar onun sağında; sağlık ve ölümsüzlük, onun solunda bu­lunmaktadır. Orta İran ve Orta Asya dialektiğinde Urmazde, güneş anlamına gelmektedir.

Ahura Mazda, kainatın koruyucusu ve kozmozdaki düzenin yaratıcısıdır. Spenta Mainyu ve Angra Mainyu isimli ikiz ruhları da o yaratmıştır. İyi olan birincisi, doğrunun, aydınlığın veya hayatın yanında, kötü olan ikincisi de yalanın, ka­ranlığın ve ölümün yanında yer almakta­dır. İkisi arasındaki mücadele, tarihi bir mücadeledir. Bu mücadeleyi sonunda, Spenta Mainyu (Hürmüz) kazanacak ve Angra Mainyu (Ehrimen) kaybedecektir.

Kur'an'ın 33. suresi. Medine'de nazil olan bu sure 73 ayetten oluşur. Ahzâb Savaşı'ndan bahseden ifadeler nedeniyle bu adla adlandırılmıştır.

Hz. Muhammed liderliğindeki Müslümanların müşriklere karşı yaptıkları üçüncü önemli savaş. 627 yılında gerçekleşen bu savaş, bir savunma taktiğiyle yürü­tülmüştür. Çeşitli civar kabilelerden aldıkları destekle oldukça büyük bir kuvvetle Medine'ye saldırı için gelen müşriklere karşı Hz. Muhammed, Me­dine’nin etrafında büyükçe bir hendek kazdırmış ve askerlerini içeride mevzilendirerek savunma savaşını tatbik et­miştir. Kuşatmayı bir müddet sürdüren müşrikler, kuşatmanın uzaması ve hava durumlarının aleyhlerine dönmesiyle kuşatmayı kaldırarak geri dönmüşler, ancak bu esnada Müslüman birlikleri­nin ani saldırılarıyla yüz yüze kalarak bozguna uğramışlardır.

Eskimo inancında kötü tabi­atlı bir deniz tanrısı. Cinayet, yıkım ve tahribat gibi şeylerle uğraştığına inanı­lır.

Mazdeizmin tanrılarındandır. Hind'de, bunun karşılığındaki Tanrı, Aryaman'dır. Bu Tanrı, Mitra'nın ortaklarındandır. Evlenmelere ve ırkın devamının sağlanmasına bakmaktadır. Bu Tanrının isminin, Aryas'ların ismi ile bir yakınlığı vardır. Bu da İranlılar ile Hindlilerin asıllarının aynı olduğuna işa­ret etmektedir. Videvdat'a göre o, Angra Mainyu tarafından yeryüzüne sokulan hastalıkları tedavi etmek için yeryüzüne inmiştir.

Muhtemelen MÖ 5. veya 4. yy'larda Gosala tarafından kurulan bir Hint dinsel akımı. Ajivikalar, Caynistlerden çok daha asketik bir hayat tar­zını benimsediler ve öğretilerinde katı bir determinizme yer verdiler. Onlar, en küçük ayrıntısına kadar bütün ka­inatın kişisel olmayan bir kaderle belir­lenmiş olduğunu kabul ettiler. Hem bu mezhep hem de kutsal metinleri za­manla kayboldu.

Medineli ilk Müslüman­ların, Mekke ile Mina arasında bulunan Akabe'de Hz. Muhammed'le bir yıl arayla iki kez bir araya gelerek yaptık­ları bağlılık yemini. Müşrikler, Hz. Muhammed’in Hac mevsiminde Mek­ke'ye gelen yabancılarla konuşmasına izin vermiyor ve ona karşı şiddetli bir baskı uyguluyorlardı. Bunun üzerine Peygamber, 620'de risaletin 12. yılı Hac mevsiminde Akabe'de, Medine'den ge­len altı kişiyle görüştü ve onlardan biat aldı. Hazrec ve Evs kabileleri temsilci­lerinden oluşan bu grup, Allah'a ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek ve iftira etmemek üzere Hz. Peygamber'e biat ettiler. Ertesi yıl Hz. Muhammed, Medineli 75 kadar Müslümanla yine aynı yerde görüşerek onlardan da bağlı­lık sözü aldı. Bu defa Medineli Müslü­manlar, hangi şartlar altında olursa ol­sun Hz. Peygamber'i koruyacaklarına dair söz verdiler. İslam tarihinde bir dönüm noktası olan bu olaylara Birinci ve ikinci Akabe Biatları adı verilir.

Arapça. “inançlar”. İnanılması gereken temel hususlar; iman esaslarını konu edinen bilim dalı. İslam tarihinde akaidle ilgili çeşitli düşünce ekolleri oluş­muştur. Maturîdilik, Eş'ârîlik ve Mutezilîlik bunların başlıcaları arasındadır.

Eski Yunan mitolojisinde tanrı Ares’in (Mars) kutsal kuşu.

 Van gölünde bunan Akdamar adasındaki l0.yy'dan kalma kilise.

Eski Türklerde bir tanrıça.

Sihizmde kutsal kitap Adi Granth’ın  baştan sona  bir  seferde okunması, hatmedilmesi. Bakınız: Hatim.

Arapça. “iman”. İslamda iman dinin temelini oluşturur. Bir Müslümanın ak­idesinin sınırları Kur'an'da açık seçik belirlenmiştir.

Akîde, Kur'an'da ina­nılması istenen tüm hususlara inanmayı ve reddedilmesi gereken tüm şeyleri de reddetmeyi içerir. Geleneksel olarak akidenin temel unsurları “Amentü” diye adlandırılan bir metinle formüle edilir. Bu, Allah'a, meleklerine, kitap­larına, resullerine, ahiret gününe, ka­dere, hayrın ve şerrin Allah'tan geldi­ğine ve yeniden dirilmeye inanmayı ihtiva eder. Ancak, İslamda akidenin sınırlarını yalnızca bunlarla sınırlan­dırmak doğru değildir. Zira Müslüman­lar, Kur'an'da ifade edilen her şeye iman etmekle ve onları kabul etmekle yükümlüdürler. Bakınız: İman.

İslamda çocuğun doğumu sonrası yedinci günde, Allah'a şükretmek ama­cıyla kesilen ve dağıtılan kurban. Hz. Muhammed dönemi öncesi Arap top­lumunda mevcut olan bu kurban gele­neği Müslümanlarca sürdürülmüş, an­cak çocuğun başına kan sürmek gibi bazı adetler yasaklanmıştır. Akîka kur­banı sonrası çocuğun saçları kesilir ve

adı konulur.

Babil'deki en önemli bayram­lardan birisi yeni yılda yapılan Akitou bayramıdır. On bir gün sürmektedir. Babil takvimine göre yılın ilk ayı olan Ni­san ayının başında kutlanmaktadır. Bu bayramda dört gün boyunca, yüksek rütbeli bir görevli (sesgallou), Tanrı Mardouk'un şerefine yaratılış şiiri okumaktadır. Beşinci gün, mabed temizlenir, kral istiğfar ayini esnasında mütevazileşir. Aynı gün Mardouk'un oğlu Tanrı Nabou, Borsippa şehrinden, festi­vallere iştirak etmesi için getiriliyordu. Sekizinci gün, mabede gidiliyordu. Ma­bette, Mardo-uk'un, Tiamat üzerindeki zaferi kutlanıyordu. Onbirinci gün, “ka­der podyumuna”da ülkenin kaderinin yıl boyunca tespiti için duruluyordu. Assurda'da buna benzer bir bayram uzun müddet devam ediyordu. Bu vesile ile Takoutou denilen ve bütün Tanrılara tak­dim edilen bir şölen yapılıyordu. Nihayet Ourouk'da, Tanrı Anou'nun iki Akitou bayramı vardı. Bunlardan biri Nisan ayın­da, diğeri de Eylül-Ekim ayında kutlanı­yordu.

Asurlular ve Babillilerce yeni yıl anısına Nisan'da düzenlenen tören; yeni yıl töreni. Bit Akitu adı ve­rilen Akitu tapınaklarında yapılan bu festivalde, kendisi için tören düzenle­nen yüce tanrının tasviri şehirdeki ana tapınaktan alınır ve nehir yoluyla Bit Akitu'ya getirilirdi. Bu tören, tanrının ölüler nehrini geçerek öbür dünyaya gidişini sembolize ederdi. Bakınız: Bit Akitu.

Eskimoların doğum tanrı­çası.

Yunanca. “refakatçi”. Erken dö­nemlerde, kilisede piskoposa refakat eden genç görevlilere verilen isim. Akoluthen takdisinin sembolü, şamdan ve şarap kadehidir. Günümüz Katolik kilisesinde ise en düşük dört makamdır.

Afrika'da Kongo ve Ngombe yerlilerinin yüce tanrısı.

Afrika'da Dahomey kabile­sinin ölüler, ruhlar ve atalar kültü. Da­homey yerlilerine göre Tovodoun ise insanlarla ilişkili olmayan ruhlar kül­tünü; tanrıları, şeytanları, fetişleri ve kaderi ifade eder.

(Yunanca. “yüksek şehir”) Akropolis terimi, birçok şehirde, özellikle de Atina'da yüksek yerlere ve sitadellere verilen bir isimdir. Atina'da bulunan Akropolis, MÖ 5. yy'da yapılmış ve er­ken dönemlerden itibaren kutsal bir mekan olmuştur.

Bakınız: Komünyon.

Kenya'da Turkana halklarının yüce tanrısı. Akuj, iyi bir tanrıdır ve inanışa göre herkesle ilgilenebilir. Ondan birşey isteyenler önce dua ederler, sonra da ayakkabılarını havaya atarlar. Ayak­kabının yere düşüş şekline göre duala­rının kabul edilip edilmediği konu­sunda yorum yaparlar.

Geleneksel Anadolu halk inancında, çocuklara ve özellikle yeni doğum yapmış olan kadınlara uykuda musallat olduğuna, onlara felaket ve şiddet getirdiğine inanılan kâbus ruhu. Demir, kırmızı renkli bez, iğde dalı gibi şeylerle bunların şerrinden korunmaya çalışılır. Bakınız: Incubo, Lilith.

Kur'an'ın 87. suresi. Mekke'de nazil olan bu sure 19 ayettir.

Kur'an'ın 96. suresi. İkra' Suresi olarak da bilinen bu sure, Mekke'de nazil olmuştur ve 19 ayettir. Bu surenin ilk beş ayeti Hz. Muhammed'e vahy edilen ilk ayetlerdir.

(1207-1280) Hıristi­yan bilim adamı. Güney Almanya'da doğdu ve Dominikan Tarikatı'na ka­tıldı. Yahudi ve İslam felsefesiyle ilişkisi ve kimya denemeleri nedeniyle büyü­cülüğünden şüphelenildi. Ancak 1932 yılında azizliğine hükmedildi.

12. ve 13. yy'da Güney Fran­sa'da yaygın olan ve Maniheizmin özel­liklerini çağrıştıran gnostik yapısıyla dikkatleri çeken bir Hıristiyan heretik ekol; Catharlar mezhebinin bir kolu. Albigensler, Mesih’in fantom bir vücuda sahip bir melek olduğuna ve dola­yısıyla ne ıstırap çektiğine ne de tekrar yükseldiğine inanırlar. Sakramentleri reddeder ve bütün maddi şeylerin kötü olduğuna inanırlar. Aşırı sıkılık yanlısı bir ahlaki doktrine sahiptirler; evliliği ve hayvansal yiyeceği hoş karşılamazlar. Ayrıca mükemmeller ve sıradan ina­nanlar şeklinde  iki sınıfa  ayrılırlar. 1165'ten  itibaren çeşitli konsillerde Albigensler lanetlenmiş ve mahkum edilmişlerdir. Papa III. Innocent onlara karşı bir Haçlı seferi düzenlemiştir. 14.yy'da bu hareket ortadan kaybolmuştur. Bakınız: Catharlar, Maniheizm.

İspanya'da askeri bir gaye ile kurulmuş olan bir Hıristiyan tarikatı.

Altay Türklerine göre yeraltı tan­rısı Erlik’in, yeryüzüne gönderip insan­ların ruhlarını yakalattığı ölüm ruhu. Aldaçılar tarafından ruhları yakalanan kişilerin, böylelikle yaşamlarına son verilmiş olur.

Yunanca Allegoria, “resimsel konuşma şekli”. Bir metnin gizli anlamlarını ortaya çıkarma, yo­rumlama gayreti; remiz ve kinayeli an­latım. Bu yorum metodunu İskenderiye Yahudileri Eski Ahit tefsirinde, özelikle İskenderiye Ekolüne bağlı Hıristiyan ilahiyatçıları ise 2. yy'dan beri Kitab-ı Mukaddes tefsirinde sıkça kullanmış­lardır. Bakınız: Philo, Clement, Origen.

“Yehova'ya (tanrıya) hamd olsun” an­lamına gelen ve ayinlerde kullanılan bir İbranca söz.

(1) İslam tarihinde Hz. Ali so­yuna aşırı sevgi ve tarafgirlik gösteren siyasi ve itikadi grupların ortak adı. Bakınız: şiilik.

(2) Anadolu'da yaygın olan ve Hak, Muhammed ve Ali üçlemesine yer veren bir mezhep. Alevilik, şiilik çerçevesinde kabul edilen İslami öğe­lerle Eski Türk dini ve Maniheizmin çeşitli unsurlarının meczedilmesinden oluşan senkretist bir mezhep hareketi görümündedir. Alevilikte ahlaki yaşan­tının düsturu olarak kabul edilen “eline, beline, diline sağlam (ya da sa­hip) olmak” ilkesi, Maniheizmin “üç mührü”dür. Alevi inanç esaslarının temelinde Tanrıya, Muhammed'e ve Ali'ye inanma bulunur. Sır saklamak, yalan söylememek, müritlerle birlikte olmak, Mürebbiye itaat etmek, Musa­hibi gözetmek ve Halifeden taç ve kis­pet giymek, ocağa bağlı her Alevinin uyması gereken 7 farzdır. Ayrıca her Alevinin kibirlenmemek, kin ve düşmanlıktan kaçınmak ve Hak sözcüğünü dilinden düşürmemek gibi hususlara da riayet etmesi beklenir. Alevilikte ocak, önemli bir kavramdır. Her Alevi kendi yöresindeki bir ocağa bağlıdır. Bir çeşit dergah ya da Bektaşi tekkesi olan oca­ğın başında Dede (şeyh ya da baba) bulunur. Alevi dergahlarındaki hiyerarşik sıralama Halife, Dede, Mürebbi ve Rehber şeklindedir. Dedenin yoklu­ğunda ona vekalet eden kişiye Mürebbi, dergaha bağlanacak kişileri Dedeye götüren kişilere de Rehber denir. Bu arada henüz dergaha girmemiş olan, ancak törenle dergaha kabul edilecek kişilere Talib, bunların yanında bulu­nanlara ise Musahib denilir. Alevi top­lumunda Dedeler, hasat sonrası yöreyi dolaşarak Cemi ayini ve Sorgu Ayini törenlerini yönetirler. Günümüzde bü­yük yerleşim merkezlerinde bu törenle­rin yapıldığı Cem Evleri vardır. Alevi­lik, babadan oğula geçen bir mezhep görünümündedir. Alevi isminin dı­şında, alevi olmayanlarca onlara Kızıl­baş, Rafazı ve tahtacı gibi isimler de verilmektedir. Bakınız: Dede, Cem Ayini, Sorgu Ayini.

Alevi kelimesi, sözlük anlamı itibariyle “Ali'ye mensup” demektir. Yani Hz. Ali'ye ve ona siyaseten bağlı oldukla­rını söyleyenlerin teşkil ettiği cemaatin her bir üyesine Alevî, bu cemaatin bütü­nüne de Aleviler denmiştir. Bu siyasî ve içtimai anlamı dışında Hz. Alinin soyundan gelenlere de Alevî denmiştir. Böylece, nesebi olarak Hz. Ali'ye bağlı olanlarla, siyaseten bağlı olanlara bu kelimenin kul­lanılmış olması da bazı karışıklıklara ne­den olmuştur. Bunun içinde nesebi bağlı­lık ile siyasî bağlılık tarihi süreçte birbiri­ne karışmıştır. Meselâ Hz. Ali'nin oğullan, Hasan, Hüseyin, Muhammed bin Hanefîyye, Ömer ve Abbas gibi Hz. Ali'­nin nesebinden gelenler, İslâm tarihinde bu siyasî ekolun belli başlı temsilcileri olmuşlardır. Hz. Ali nesebine bağlı olma­dıkları halde, bu siyasî liderlerin arkasın­dan gidenlere de Alevî denmiştir. Tarihi süreç içinde bu kolime bazen yerini Şia kelimesine bırakmış ve siyasi anlamda daha radikal gruplar ve hatta devletler kurulmuştur: İdrisiler, Fatımiler, Süleymanîler, Zeydiler, Hamâdileri bunların arasında sayılmaktadır. Bu devletlerin soy itibariyle Hz. Ali ile alakaları bulunma­makla beraber, Alevî devletler olarak ta­nındığı tarihi bir gerçektir. Tasavvufta ise Alevî kelimesi daha farklı bir anlama bürünmüştür. Bu anlamda Alevîlik, bir tarikatı temsil etmektedir. Böylece, silsile olarak Hz. Peygambere, Hz. Ali aracılığı ile ulaşan tarikatların bü­tünü, Alevîlik adı altında toplanmıştır. Ancak XIX. yüzyılda Alevilik kelimesi, daha yaygın olarak belli bir inanç ve mezhebi ifade etmek üzere kullanılmaya başlamıştır. Bu alanda bazen kızılbaş ke­limesi de kullanılmıştır. Bu kelime ile ilgi­li farklı yaklaşımlar olmakla beraber bu kelimede Aleviliği ifade etmek üzere kul­lanılmıştır. Ancak kızılbaş kelimesi, Alevi kesimi aşağılamak için değil, tarihi bir gerçeğin ifadesi olarak kullanılmıştır. Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar talebelerine on iki imamı temsil eden on iki dilimli kırmızı bir börg giydirmiş olmasından do­layı, onun müritlerine kızılbaş denmiştir. Sünni kesimde kızılbaş kelimesi ahlâki ve dini yönden aşağılayıcı bir anlamda zaman zaman kullanılmış da olsa, bunun bi­limsel bir tarafı yoktur. Özbeöz Türk olan Şah İsmail’in, Anadolu'daki faaliyetlerine katılan müritlerine sadece bu kırmızı baş­lığı giydikleri için kızılbaş denmesinin dı­şında başka bir anlam aramanın yersiz olduğu kanaatindeyim. Nitekim zamanla bu kelimenin yerine Alevilik kelimesi ge­çerek daha yaygın hale gelmiştir. Alevilik ile yakın ilişki içinde kullanılan bir diğer kelimede Bektaşiliktir. Hacı Bektaşi Velinin çizgisinde ve onun dam­gasını taşıyan bu hareketin kökü XIII. yüzyıla kadar inmektedir. XV. yüzyılda mektepleşen Bektaşilik, bu tarikatın men­suplarına verilen isimdir. Bektaşılerle kızılbaş/Alevilerin inançlarında ve er­kanda bazı benzerlikler olsa da, farklı sosyal kategorilere aittirler. Kızıl baş­lar/Aleviler, genelde Türk aşiretleri içinde kırsal kesimde yaşa­yan Türk boylarıdır. Bektaşilerin yaşadığı sosyal çevre daha ziyade şehir çevresidir. Birİnciler, daha çok eğitimsiz Türkmenleri ihtiva ederken, ikİnciler, okumuş ve bilgili insanları ihtiva etmektedir. Dini yönden Alevilerle Bektaşilerin ayrıldıkları en te­mel konu, her iki gurupta Haa Bektaş-ı Veliyi sevmelerine ve saymalarına rağ­men, Aleviler, Hacı Bektaş dergahına de­ğil, Alevi dedelerine bağlı olmalarıdır. Halbuki Bektaşiler, ise Hacı Bektaş'ın so­yundan gelen Çelebilere inanmaktadırlar. Diğer önemli bir fark da, Aleviliğin soy zincirine, Bektaşiliğin ise seçmeli ve irade­li bir eğilime bağlı olmasıdır. Yani Alevî olmak için. Alevî anne ve babadan doğmak şart iken, Bektaşi olmak için böyle bir şart yoktur. İsteyen herkes, Bektaşi olabi­lir.

Kızılbaşlık, Alevilik ve Bektaşilik arasında yapısal ve doktrinel açıdan bazı farklılık­lar olsa da, her üç gruba bağlı olanlar ara­sında bir yakınlaşma vardır. Her üç gu­rupta Hz. Ali, on iki İmam ve Ehl-i Beyte sevgi ve saygı duymaktadırlar. Ülkemiz­de birçok alanda kavram kargaşası oldu­ğu gibi, Alevilik, kızılbaşlık ve bektaşilik kelimelerinin ihtiva ettiği anlamlarda da bir kargaşa yaşanmaktadır. Bunun için, bazan Alevi kelimesiyle, hem aleviler, hem kızılbaşlar hem de Bektaşiler kaste­dilmektedir.

Anadolu Aleviliğinin takriben on asırlık bir tarihi geçmişte şekillendiğini belirtebi­liriz. Anadolu Aleviliği olarak kompoze olan inanç sisteminin mensupları içinde, İslâm öncesi farklı inançların sentezleştiği birtakım Sûfî akımların varlığı da şüphe­ye yer bırakmayan bir gerçek olarak gö­rülmektedir. Kalenderilik ve Haydarilik gibi sufî akımlar, bunların başında gel­mektedir. Eski inanç izlerinin taşındığı diğer bir sufî alamda Yeseviliktir. Bu tari­katlar, Anadolu'ya göç eden Türkmenler tarafından olağanüstü bir şekilde benim­senmiştir. Meselâ Ahmet Yesevi'nin hali­felerinden olduğu söylenen lokmân-ı parende'nin emriyle Anadoluya gelen Hacı Bektaş, Baba İlyas'a intisap ederek suluca karahüyük'e mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn60" rel="no follow - bölgelerde devam etmişlerdir. Bektaşilik ismi altında olmasada, Hacı Bektaşi Velî kültü etrafında XIV. yüzyıl­dan itibaren Rum Abdalları ismiyle orta­ya çıkan hareket, Türkmenler arasında yaygınlık kazanmıştır. Rum Abdalları, özellikle orta ve batı Anadolu'da ve Ru­meli'de çok rağbet görmüştür. Bu hareke­tin belli başlı simaları arasında Abdal Kumral'ı, Abdal Mehmed'i ve Abdal Mu­sa'yı sayabiliriz. Bunların dışında Hacı Bektaş-ı Veli'yi hareketlerinin merkezinde tutan Kalenderî, Vefâî ve Haydarî tarikatlerini de bu çizgide sayabiliriz. An­cak bu dönemde meşhur olan Hacı Bektaş değil; Baba İlyas'dı. Hacı Bektaş da dahil, bütün bu tarikatler, Baba İlyas ile bağlan­tılı olarak anılıyordu. Yukarıda zikretti­ğimiz isimler arasında bulunan Abdal Musa, Hacı Bektaş’ın yakını olan Hatun Ana’nın müridiydi, Abdal Musa, Os­manlı Beyliğinde Hacı Bektaş’ın mitolojik bir şahsiyet olarak anılmasına sebep ola­cak bir propaganda yaptığını, kaynaklar kabul etmektedirler. Bu dönem XV. yüz­yıla kadar böylece devam etmiştir. Bektaşiliğin organizasyon olarak teşekkül tarihi XV, yüzyıldır. Bektaşiliği bir tarikat olarak teşkilatlandıran şahsiyetin Balım Sultan plduğu konusunda, kaynaklarda bir nevi görüş birliği vardır. Ancak Balım Sultanı'nda kimliği konusunda açık ve net bir bilgi yoktur. 1501'de II. Bayezid tara­fından Balım Sultan, Hacı Bektaş zaviye­sinin basma getirildikten sonra Balım Sultan, Bektaşiliğin Hacı Bektaş'tan sonra ikinci şahsiyeti olmuştur. Bu konuda araş­tırma yapan bazı bilim adamları Balım Sultan'ın, Bektaşiliği, Kalenderilikten ayı­rarak teşkilatlandırdığı kanaatini taşırken; diğer bazıları da Bektaşiliğe, on iki imam töresini, mücerretliği, Şa­rabın serbestliğini, ibadetlere riayetsizliği, kulağa küpe takmayı, teslis ve hulul gibi şeyleri, sokarak dejenere ettiği kanaatini taşımaktadırlar.

Balım Sultan'ın organize ettiği Bektaşilik, XV. yüzyılın ortalarına doğru Hurûfî te­sirlerle birleşmeye başlamış ve Fazlullah-ı Hurûfî'nin [fikirleri benimsen­meye başlamıştır. Yine XV. yüzyılın orta­larından itibaren Anadolu'ya Şiî düşünce­ler yayılmaya başlamıştır. Bununda arka­sında Safevi propagandası çok etkili ol­muştur. Temelde Şeyh Safiyuddin tara­fından İran'da sünni bir tarikat olarak ortaya çıkan Safevilik, Erdebil'de merkezileşmiştir. Safiyüddin’in 1334'de ölü­münden sonra yerine geçen halifeleri, ta­rikatın Irak, Suriye, Anadolu'da yayılma­sını sağlamışlardır. XV. yüzyılın başında bu tarikat Şeyh İbrahim’in önderliğinde büyük bir şöhrete ulaşmıştır. Ancak tari­kat Hoca Ali döneminde Şiiliğe meyil gös­termiştir. Erdebil Tekkesi, bu doğrultuda bir merkez görevi görmüş, Anadolu'daki rnuritlerce ciddi şekilde desteklenmiştir. Şeyh Cüneyd mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn63" rel="no follow - Şah İsmail, Şii doktrine fanatik bir bağlılık göstermiştir. Hatta Tebriz’in fethinde, sünni çizgideki Müslümanları öldürmüş, Cuma hutbelerinde on iki imamın isimle­rinin sayılmasını mecbur tutmuştur. Cu­ma hutbelerinde Hz. Ebu Bekr'e, Hz. Ömer'e ve Hz. Osman'a lanetler yağdır­mış ve hatta bu hutbeyi okumayanları öldürtmüştür... Ezana “Eşhedu enne Aliyyen Veliyullah” ibaresini ekletmiştir. Şah İsmail’in bu tutumu, kendisine Ana­dolu'da bağlı olanları da tahrik ederek, Anadolu'da sünnilerle Şah İsmail’in adamları arasında ciddi bir gerginliğe de sebep olmuştur. İşte bunun üzerine Os­manlı padişahı Yavuz Sultan Selim, hare­kete geçmiş, Anadolu'daki Şah İsmail’in yayılma alanını ve onun gücünü yok et­mek üzere 1514 yılında Çaldıran' da Şah İsmail ile Yavuz Sultan Selim karşı karşı­ya gelmişlerdir. Bu savaşta Şah İsmail mağlup olmuştur. Ancak, Şah İsmail'e Anadolu'da bağlı olan Kızılbaş-Alevi çev­relerini Hatayı mahlasıyla yazdığı Türkçe şiirlerle, Şah İsmail, etkilemeye devam etmiştir...

Anadolu'daki Şah İsmail'e gönülden bağlı olan kızılbaş toplulukları, Osmanlı yöne­timiyle çok iyi ilişkiler içinde olmasalar da hayatlarını devam ettirmişlerdir. An­cak Anadolu kızılbaşlarının Erdebil tekkesiyle ilişkileri kopmuştur. Burada belirtmekte yarar vardır ki XV. Asrın çeyreğinden sonra Anadolu Alevi­leri, on iki imam Şiiliğini aslî hüviyetiyle almamışlar. Ehl-i Beyt ve Hz. Ali sevgisi; on iki imam anlayışı, tevellâ-teberrâ ve kerbelâ matemi gibi konuları İran Şiileri gibi canlı olarak değil, daha yüzeysel ola­rak belli bir kültürel sentez içinde kabul etmişlerdir. Bunun için, Anadolu Aleviliğiyle İran Şiiliği arasında oldukça farklı bir gelişme görülmektedir... Anadolu'da Şah İsmail'e bağlı olan Türk­men boylarıyla Osmanlı yönetimi arasın­da zaman zaman sürtüşmeler de yaşan­mıştır. II. Bayezid döneminde vuku bulan isyanda Şah Kulu, 1511 yılında öldürülmüştür. Daha sonra aynı çizgide ikinci bir isyan da Nur Ali tarafından çıkarılmıştır. Nur Ali, bir müddet başarılı olmuşsa da, daha sonra Osmanlı yönetimi tarafından dağıtılmıştır... Daha sonraki yıllarda aynı paralelde Bozoklu Celâl, Süklûn Koca ve Baba Zunnûn isyanları kendim göstermiş­tir. Bu çizgideki isyanların en büyüğü kalendroğlu isyanı olmuştur. Ancak ka­lender çelebi bu isyanda 1527 yılında öl­dürülmüş ve isyan bastırılmıştır. Böylece Osmanlı yönetimiyle kızılbaş/Alevi Türkmenler arasındaki bu sürtüşmeler gitgide Alevî Türkmenlerin devletten soğumalarıyla sonuçlanan bir politika izle­meye kadar gelmiştir. Bu dönemde kurt aşiretlerinden bazıları Aleviliği kabul ederek, Osmanlı devletinin Doğu ve Gü­ney Anadolu bölgelerinde yeni birtakım oluşumlar meydana getirmişlerdir. Alevi/Kızılbaş Türkmenlerin bir kısmı, is­yan sırasında Anadolu'daki Bektaşilerin Çelebiler kolu ile birlikte hareket etmiş­lerdir. Fakat yinede kendi inanç ve anla­yışları doğrultusunda ocaklara bağlı kala­rak, merkezden uzak bölgelerde yaşama­ya devam etmişlerdir. Bektaşiler ise, ka­lender Çelebi ayaklanmasından sonra Ha­cı Bektaş Dergâhına 1551 de Ali Paşa'nın getirilmesiyle çelebiler ve Babalar olmak üzere ikiye ayrılmışlardır. Osmanlı yönetimiyle iyi ilişkiler içine giremeyen Bekta­şiler ve kızılbaş Türkmenler, dağlık bölge­lere yerleşerek birtakım ocaklarda faaliyet göstermişlerdir. Bektaşi dergahı ile alakalı olan “yeniçeri ocağı” zaman içinde bo­zulmuş ve II. Mahmut 1826 yılında yeni­çeri ocağını kapatmıştır. Bundan sonra Bektaşilik, Balkanlarda yayılmaya başla­mış özellikle Arnavutluk bu alanda önem­li bir bölge haline gelmiştir. Türkiye'de Alevi-Bektaşi cemaatleri milli mücadelede Atatürk'ün yanında yer al­mışlar ve milli mücadeleye destek vermiş­lerdir. Özbe öz Türk olan Alevi/Kızılbaş Türkmenler, bu ülkenin, evladı olarak yüzyıllardır sünni Türklerle birlikte kader birliği yapmışlardır. Zaman zaman hem ülkemizde hem de dış devletlerde Türki­ye'nin milli ve dini bütünlüğünü bozma­ya çalışanlar, Alevi-Sünnî çatışmasını körükleseler de, Türk halkının sağ duyusu bu çatışmaya fırsat vermemiştir. Anado­lu'nun Alevi-Sünnî halkı, Allah'a Kur'an'a ve Peygamber'e inanmaktadırlar. Aynı vatanın ve ırkın evladıdırlar. Türk insanı­nı birleştiren bu unsurların etrafında ke­netlenen Sünnî-Alevî halkı, İslâm'ın kar­deşlik ve hoşgörü ortamında aynı dinin ve aynı milletin evladı olmanın mutluluğunu yaşamaya devam edeceklerdir. Bu açıdan, bizi birbirimizden ayırmaya yöne­lecek her hareketin ve düşüncenin karşı­sında, Sünnî-Alevi Türk halkı yek vücut olarak daima varlığını hissettirecektir.

Fenikelilerin su kaynağı, bitki ve hasat tanrısı. Bazen Baal'ın oğlu bazen de Baal'ın bir diğer görünümü olarak tanımlanan Aleyin’in bir diğer ismi Amurru'dur. Amurru adı altında o, kız kardeşi Anat ile evlenmiştir. Onun mabetleri, diğer bitki tanrılarının ma­betleri gibi bir ağlama ve dövünme yeri olarak kullanılmaktaydı. Aleyin diğer bitki tanrısı oları Mot'un rakibiydi. Ras şamra'da bulunan kitabelerde bu iki bitki tanrısı arasındaki mücadeleler an­latılır. Önce Mot, Aleyin'i, sonra da Anat, Mot'u öldürür. Bu, Aleyin’in ye­niden dirilmesi anlamıma gelir. Yenilen Mot ise yeraltı dünyacına iner. Aleyin­’in yılın altı ayını yeraltı dünyasında geçirdiğine inanılır. Bakınız: Amurru, Mot.

(A ve O) Başlangıç ve son. Yeni Ahit’in yazılı olduğu Yunan alfabesinde alfa ilk harf, omega ise son harftir. Yeni Ahit’in Vahiy (Revetation) kitabında tanrı “ben alfa ve omegayim; ilk ve sonum” der. Bu­nun anlamı, onun başlangıçtan sona var olduğudur. Hıristiyan sanatında bu harfler genellikle başlangıç ve sonun sembolü olarak kullanılır.

Hıristiyanlıkta Tan­rının herşeyi ihata ettiğini ifade için kul­lanılan yunan alfabesinin ilk ve son harf­leridir. Yeni Ahitte, Tanrı ve Hz. İsa, ken­dilerini bu terimle belirtmişlerdir: “Alfa ve Omega benim” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn64" rel="no follow - [64] “Alfa ve Omega, başlangıç ve son benim” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn65" rel="no follow - [65] Bu ifadeler, Eski Ahitteki “ilk benim ve son benim” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn66" rel="no follow - [66] şeklindeki ifadelerle benzerlik arzeder. Böylece, Ya­hudi geleneğinde bu terim, aynı anlamda varlığını sürdürmüştür.

(Hz. Ali, Ali ibn Ebi Talib)

598-661 yılları arasında yaşamış olan Hz. Ali, Hz. Muhammed’in amcasının oğlu ve damadıdır. Peygamberin kızı Fatıma ile olan evliliğinden Peygamberin torun­ları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin doğmuş­tur, ilk Müslümanlardandır ve henüz hayattayken cennetle müjdelenen 10 kişiden birisidir. İlmi ve cesareti ile de tanınan Hz. Ali, 4. halife olarak da 656-661 yılları arasında görev yapmış ve Kufe'de şehit edilmiştir.

Hz. Ali’nin kişiliği konusunda aşırılığa giderek, onun tanrı olduğuna ya da tanrısal gü­cün ona hulul ettiğine inananlardan oluşan bir sapkın akım. Hz. Ali’nin tanrı olduğu fikrini ilk ortaya atanın Abdullah ibn Şebe olduğu ve bu kana­atini Hz. Ali’nin yüzüne karşı söylediği iddia edilir. Bakınız: Abdullah ibn Sebe, Gulat-ı şia.

Kur'an'ın 3. suresi. 200 ayet­ten oluşan bu sure Medine'de nazil ol­muştur. İçeriğinde İmran ailesine yer verildiği için ona bu başlık verilmiştir.

(Ali Muhammed Şirazî) Bakınız: Bâb.

Arapça. “bilen, her şeyi bi­len”. Allah'ın ezeli ve ebedi ilmiyle her şeyi bildiği öğretisi doğrultusunda, Allah'ın Kur'an'da sıkça zikredilen bir sı­fatı.

Evharist’in kutlanamayabileceği günler. Roman Katolik kilisesinde sadece iyi Cuma (Good Friday) ve Kutsal Cumar­tesi (Holy Saturday) böylesi günlerdir. Doğu kilisesinde ise buna benzer diğer bazı günler de mevcuttur.

Baltık dininde dağ, tepe, orman ve akarsu gibi doğal tapınma yeri. Alka olarak kutlanılan bu kutsal yerlerde tapınmanın dışında avlanmak, ağaç kes­mek vb. işler yapmak yasaktır.

İslamda her şeyi yaratan, yöneten, gücünde bir sınır olmayan, bütün eksik­liklerden münezzeh ve bütün üstünlük isim ve sıfatlarına sahip olan yüce var­lık. Kendisinden başka bir ilah ve rabb olmayan, herhangi bir şeriki bulunma­yan, eşsiz ve benzersiz üstün kudret. Al­lah inancı, İslamın Tevhid tasavvuru­nun odak noktasını oluşturur. Buna göre Allah, insan da dahil bütün ka­inatı yalnızca yaratan, düzenleyen ve rızıklandıran değil, aynı zamanda aleme kudret, irade ve ilmiyle müdahele eden, halife olarak yarattığı İnsan yaşamına hükmeden ve hükmünde bir ortak ta­nımayan varlıktır. İslamın taviz vermez monoteizmine göre ibadet edilmesi ge­reken yegane varlık olan Allah, her­hangi bir suret, sembol veya aracıdan münezzehtir. İslama göre Allah, sıfat ve İsimleriyle bilinir. Allah'ın sıfatları zatî ve subûtî olmak üzere iki gruba ayrılır. Allah'ın zatıyla ilişkili olan zatî sıfatlar Vücud, Kıdem, Beka, Vahdaniyyet, Kı­yam bi nefsihi ve Muhalefettin lil havadis'tir. Subûtî sıfatları ise Hayat, Ilım, Semi, Basar, Kudret, İrade, Kelam ve Tekvin'dir. Allah'ın 99 güzel ismi­nin olduğu belirtilir. Bu isimler onun sıfatlarıyla ilişkilidir. Allah isminin el-ilah ya da Allat terimlerinden türetil­miş olabileceği iddia edildiği gibi, onun herhangi bir terimden türemiş olmayan özel bir isim olduğu da ifade edilmekte­dir.

İslâm'da Allah kelimesi, Tanrı­nın isimlerinden biridir ve en yaygınıdır. Allah, esmaü'-l Hüsna'yı teşkil eden 99 isimden birisidir. Allah kelimesinin yapısı üzerinde birçok görüş vardır: Bunlardan birine göre Allah kelimesi, hiçbir kelime­den türemiş değildir. Diğer birine göre; Allah kelimesi Arapça ilâh kelimesinin başına el-harfi tarifi getirilerek el-ilâh şekline geldiği görüşündedirler. Bazıları da bu kelimeyi, sami dillerindeki ve Tevratta kullanılan İl ya da El kelimesine kadar götürmektedirler.

Putperest Arapların kelimelerinde de Al­lah kelimesi geçmektedir. Kur'an-ı Kerim bundan birçok yerde bahsetmektedir. Hatta Arapların İslâm öncesi Allah keli­mesiyle yüce bir tanrıyı düşündüklerini de kaynaklar zikreder. İslâm öncesi Arap­lara göre de, Allah, Kabe'nin Rabbidir. Araplar, putlara, kendilerini Allaha yaklaştıracağı için taptıklarını bildirmektedir. Bugün Yahudiler, Hıristiyanlar ve Müs­lümanlar da Allah kelimesini kullanmak­tadırlar. Ancak, Allah kelimesi, en açık ifade şeklini İslâmiyette bulmaktadır. İs­lâm dini Allah merkezli bir din olduğunu bütün emirlerinde göstermektedir. İslâm'da “Allah, tektir, eşi yoktur. Doğurmamış ve doğmamıştır. Onun hiçbir den­gi yoktur.” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn67" rel="no follow - [67] İslâm düşüncesinde Allahı, sıfatları ile ta­nımak önemlidir. Allah'ın zatına şekil vermek mümkün değildir. Mü’min Allahı kendine yakın hisseder, O, ona şah dama­rından daha yakındır. Allah, dost ve vekil olarak Mü’mine yeter.

Müminler Allahı, sıfatlan ile tanırlar. Bu sıfatlar tenzihi sıfatlar yani zâti sıfatlar ve subuti sıfatlardır. Tenzihi sıfatlarla, Allah, kendisine yakışmayacak sıfatlardan ay­rılmaktadır. Bunlar: Vucud (Allah vardır. Yokluğu düşünülemez), kıdem (varlığı­nın başlangıcı yoktur); Beka (varlığının sonu olmamak), vahdaniyet (tek olmak, ortağı olmamak).

Muhalefetü'l-lilhavadis (yaratılmışlara benzememek), kıyam binefsihi (varlığı için başkasına ihtiyaç duymamak). Subûtî sıfatlar ise şunlardır: Hayat: (Diri olmak), ilim: (ilim sahibi olmak, herşeyi bilmek), irade: (irade sahibi olmak), semi: (işitmek) Basar: (görmek), kudret: (Herşeye kadir olmak), kelâm: (söz söy­lemek), Tekvin: (yaratmak).

Allah'ın cemaatı tâbiri, Allah'ın ittifakını vadettiği bütün insanlara şamildir. Eski Ahid'e göre bu toplum İsrail milletidir. Yeni Ahid'e göre ise, İsa - Mesih’in tebli­ğinin evrenselliği nedeniyle tüm insanlı­ğın meyli ve gücü ile oluşan kilisedir. İsraille, etnik ve bölgesel bir toplum bahis konusudur. Bunun içindir ki bu toplumda İbrahim’in şeceresine ve Arz-ı Mev'ut'a bağlılık oldukça kuvvetli şekilde devam etmiştir. Yine orada Eski Ahid’in terimlerine samimiyetle bağlanılmıştır. Aksine Kilisenin bünyesinde Allah' m cemaatı, manevî bir sınıftır. Bu manada o, ne bölgeyle ne de ırkla sınırlanamaz. Ora­ya sadece Yahudi, Rum mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn68" rel="no follow - [68] , Romalı, yabancı, hatta er­kek ve kadın değil; aynı vaadden yararla­nan, aynı bedenin azaları olarak putpe­restler de İncil vasıtasıyla İsa Mesih'teki mirasa kabul edilmişlerdir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn69" rel="no follow - [69] Fakat yeryüzü hayatı boyunca bu Allah'ın cemaatı, fonksiyonları, hiz­metleri, yetkisi, ibadeti ve hiyerarşisi ile aynı zamanda cismânî bir cemaattir. Eski Ahid’in cemaati gibi, Allah'ın yeni cemaatı da, asırların sonuna kadar Rabbine hem sadık, hem de sadakatsiz, muti ve hem de âsî, kutsal hem de günahkar ola­rak varlığını devam ettirecektir. Sadece iyilerle kötülerin ayrıldığı kıyamet nokta-i nazarından, Allah'ın cemaatı, tamamiyle bir azizler cemaatı olacaktır. Bugün o, sa­dece hedef olarak gösterilmiştir. II. Vati­kan Konsili, kilise konusundaki dogmatik anayasasında, Allah'ın cemaatı mefhu­munu değerlendirmiş ve ona tüm bir bö­lüm tahsis etmiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn70" rel="no follow - [70]

Katolikliğe göre “Allah'ın Kelâ­mı” kutsal-Ruh ve imanla İsa'da birleşen cemaat içinde, yani onun mistik bedeni olan kilisede yaşayan tarihi İsa, Allah'ın hulul etmiş (bedenleşmiş) kelimesi olarak kabul edilir. Gerçek olarak muhafaza edilmiş olan “Allah'ın Kelâmı” verimli ve canlıdır. O, sadece passif bir şekilde kabul edilmeye değil; fakat her ruhda, cemaatta, her kilisede orijinal bir tarzda bedenleşmiş, daima yenilenmiş olarak ya­şamaya matuftur. Fakat bu hulul işi, Al­lah'ın yaşayan ve nüfuz eden sözüne ina­nan kimsenin sahip olduğu insanî istidat ve Ruhu'l-Kudüs'ten gelen muhabbete uygun olarak her cemaatta ve kilisede bir değişiklik arz etmektedir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn71" rel="no follow - [71] Burada bir taraftan teolojik lisanda çok rastlanan kelâm-kelime-tarihi İsa ile di­ğer taraftan Kelam-Kilise-Kutsal Ruh arasındaki manâ karışımını belirtmekten kendimizi alamıyoruz. Bu karışım, birçok farklı ve benzer plânlarda, kelimenin (Verbe), Kutsal Ruhun, İsa'nın, Kilisenin, inayetin ve sâlikin içten ve mistik olarak birleşmesiyle açıklanabilir. İşte bu birleşti­rici aşk sırrı, bütün Hıristiyan bilgi teori­sini kökten etkilemiştir.

Efsaneye göre ilâhlar, Krallığın tüm imtiyazlarından yararlanırlar ve Yüce bir Tanrı'ya bağımlı aşağı tanrılar hariç, bu tanrıların hepsi, iktidarlarını kendi sa­halarında icra ederler. Sadece Tevrat'ın Allah'ı, insanların karşısında önce İsrail milleti ile misakla ilişki kurmuştur. Sonra yeni bir misakla tüm insanlık, İsa-Mesih’in kilisesine, yani O'nun yeni krallığına girmeye davet edilmiştir. Fakat bu krallık, insanların hür iradelerine tabi olarak dünyada yayılma­ya bırakılan günahın tüm güçleri tarafın­dan reddedilmiştir. Bu bakımdan İsa -Mesih’in, manevî mahiyet taşıyan krallığı, bu dünyaya ait bir krallık değildir. Âhir zamanda Allah'ın krallığı kesin olacak ve onun şeriatı kesin olarak üstün olacaktır. Burada sözü edilen krallık her şeyin ha­kimi ve yaratıcısı olan Allah'ın kendi-kral­lığı değil; insanlar tarafından istenen ve kabul edilen Allah'ın krallığıdır. Çünkü Allah'ın kendi krallığı olan birinci tür krallık kaçınılmaz ve evrenseldir. İnsanlar tarafından istenen ve kabul edilen ikinci tür Allah'ın krallığı ise, sınırlı ve seçime bağlıdır.

O halde manevî ve ruhanî bir mahiyet arzeden krallık inayet ve hürriyet yönün­den insanla Allah'ın diyalogu üzerine da­yanır. İlk asırlarda Hıristiyanlar, krallığın yakın olduğuna, Mesih’in kuracağı Al­lah'ın kesin saltanatının gelmekte olduğuna inanıyorlardı. Ancak zamanla onlar, daha net bir mesihî kıralhk, âhiret anlayışı elde etmişlerdir. Aslında gerçek krallık, insanlığı kurtarmak için çarmıhta can ve­ren Allah'ın oğlundan kaynaklanan son­suz bir inayetle başlamıştır. Fakat o kral­lık, kesin olarak ne zaman olacağı bilin­meyen âhir zamanda son yargılama oldu­ğu zaman gerçekleşmiş olacaktır.

Arapça. “Allah en büyüktür”. İslamda bir Müslümanın günlük yaşa­mında sıkça kullandığı bu ifade, oku­nan her ezanda altı kez tekrar edilir. Ayrıca Müslümanlar, sevindiklerinde, kızdıklarında, hayret ettiklerinde veya kişisel ya da toplumsal tepkilerini ifade ettiklerinde Allahu Ekber ifadesini sıkça terennüm ederler.

İsmi basitçe “tanrıça” anlamına ge­len ve kültü bütün Kuzey Arabistan'da, Palmira, Nebat ve Suriye bölgelerinde yaygın olan Allat, Nebatilerce “mutluluk hanımefendisi” olarak ad­landırıldı. Zaman zaman Athena, Afrodit, Atargatis ve İştar-Venüs'le de öz­deşleştirilen. Allat'a, cahiliye döne­minde Hicaz yöresinde Lat adı altında tapılmaktaydı.

1789 yılında Fransa'da yayınlanan insan hakları be­yannamesi doğrultusunda 1860 yılında Paris'te, Yahudilerin insanî haklarını ko­rumak ve onlara evrensel boyutta destek vermek için kurulmuş olan çok önemli bir yahudi kuruluşudur. Bu kuruluşun hede­fi, evrensel boyutta Yahudiliği teşkilat­landırmaktır. Fransız devrimi esnasında, Fransız Yahudiler hürriyet ve eşitlik prensiperinden derin şekilde etkilen­mişlerdir. 27 Eylül 1791'de yayınlanan bir deklarasyon, Fransız Yahudilerini kesin şekilde bağımsız olarak tanıyordu. Böyle­ce, vatandaş olan bir yahudi ile bir cemaatın üyesi olan bir yahudi arasındaki belirsizlik kaybolacaktı. Üstelik mahke­mede Yahudiler, ellerinde kitabı mukad­des, başlan kapalı olarak bir hahamın hu­zurunda yemin ediyorlardı, 1846 yılında bu tür yeminler kaldırılmıştı. Bu tür ye­minin kaldırılmasının en hararetli savu­nucularından birisi, Adolphe Cremi-leux idi.

1858'de İtalyan bir Yahudi çocuğunun ai­lesinden habersiz vaftiz edilmesi olayı, Fransada çok geniş yankı yapmış ve kilise bu konuda hırçınlaşmıştı. 17 Mayıs 1860 tarihinde on yedi liberal şahsiyet bir araya gelerek, altı kişiyi bu konuda çalışma yapmak üzere seçmişler­di. Bu altı kişi: Charles Netter, Narcisse Leven, Isidore Cahen, Eugene Manuel-Aristide Astruc ve Jules Carvallo. Bu top­lantının mimarı Adolphe Cremîeux ise de o sahneye ancak 1863 yılında Alliance’ın üçüncü başkanı olduğu sırada çıkacaktı. Alliance’ın mimarları, ortodoks yahudilikten oldukça uzaklardı. Devletlerin sı­nırlarını aşan bu teşkilatın dayandığı te­mel felsefe, rasyonel ve evrensel bir pren­sip üzerine dayanıyordu. Bu felsefede yahudi özelliği, dinî emirlere saygıya da­yanmıyordu. Alliance İsraelite’in, Fransa hudutları içinde kalma zorunluğu olan Consistoire, (Napoleon tarafından Fran­sa'da 1808'de Yahudilere sağlanan Yahu­di cemaatı yasasıdır) la ilişkisi yoktu. Alliance’ın kurucuları Alliance’ın yönlendirmelerine damgalarını vurmuşlardı. Meselâ Jules Carvallo'nun dikkati, Evanjelik Alliance üzerinde belirginleşiyordu. Bu Hıristiyanlar, Yahudilerinde yaklaşan kurtuluş kadrolarının içinde bir yerleri olduğunu düşünüyorlardı. Bu du­rum, Hıristiyan gruplarla Yahudiler ara­sındaki bağları izah ediyordu. Diğer yandan Narcisse Leven, İsidore Cahen, Eugene Manuel, Jules Simon'un kuvvetli şahsiyetinden etkilenmişlerdi. Bunlar, Fransa'da belirli bir itibarı olan “Ecole Normale Superieur'ün” sahiple­riydiler. Cemaatin yenileşmesi perspektifinde Alliance’ın kurucuları, Yahudilerin moralman gelişmelerine ve en geri ülke­lerde eğitim ve öğretimin gelişmesine yü­rekten inanıyorlardı. Her yönden kurtu­luşa ulaşmış olan Yahudiler, daha kötü şartlarda yaşayan dindaşlarına karşı so­rumluluk duyuyorlardı. Adolphe Cremieux, Yahudilerin politik bağımsızlı­ğı için çalışırken, Narciste Leven, eğitim alanında önemli bir hareketi üstlenmişti.

Alliance’ın ilkokulu 1862 yılında Fas'da açılmıştı. Bu okul, resmen Fransız ve İngi­lizlerin himayesi altında bulunuyordu. İkinci okul, 1865 yılında Tangar'da açılmıştır. Bunları, akdeniz sahillerinde açılan okullar takip etmiştir: Tunus (1878), Tripoli (1889), Kahire (1896), İskenderiyye (1897), Tantah (1907), 1870 yılından sonrada, bir ziraat okulu (Mikveh İsrael) Fi­listin'de açılmıştır. Kudüs Tiberiade'da, Haifa, Safed'de ilkokullar açılmış, Şam, Halep, Basra, Musul, Amara ve Hille'de ki okullar bu zincire ilave edilmişlerdi. 1898 yılından itibaren Tahran, İsfahan, Hemadan, Seneh, Şiraz, Kirmanşah ve Yemen'de yeni okullar açılmıştır. XX. yüzyılın ilk çeyreğinde Türkiye'de ve Avrupa'da Alliance çok hızlı bir gelişme göstermiş ve birçok okul açılmıştır. Şüphesiz bu yahudi okullarının açılışı, me­şakkatsiz olmamıştır. Bu okullar, gelenek­sel Yahudi cemaatlerinin temsilcileri tara­fından iyi karşılanmamıştır. Çoğu zaman Paris'ten gelen öğretmenlere Talmud Tora öğretmenler de ilave ediliyordu. Dini ko­nulara ayrılan saatler hususu genelde dini konular dışındaki öğretmenlerle önemli bir tartışma konusu teşkil ediyordu. Alliance'la canlandırılan üniversal pren­sip, genelde lâikliğe doğru götürüyordu. Alliance, açtığı ilkokulların yanında, meslek okulları da açmaya önem vermiş ve birçok meslek okulu açılmıştır. Böylece Filistin'de, Cezayir'de ve Selanik'te çırak­lık eğitimi veren okullar açılmıştır. Bu okulların açılmasının hedefi, el sanatları ve ziraat faaliyetlerindeki gelişmelerle, sosyal yapıdaki değişikliği sağlamaktı. Alliance’ın laik misyonu, sefarad haham­larının aksiyonlarını gerilettiği kanatma hahamları götürmüştür. Diğer yandan Fransızcayı, Alliance, en mükemmel me­deniyet dili olarak kabul ediyordu. Bu dönemde İbranice, sadece dinî öğretime tahsis edilmişti.

Alliance, Doğu Avrupa, Balkan ülkeleri, Asya ve Afrika'da Yahudilerin eğitilmele­ri konusunda çok yararlı kadrolar yetiş­tirmişlerdir. Pognomlardan kaçan Yahu­dilere (Rusyada ezilen Yahudiler) ve onla­rın çocuklarının eğitilmelerine Alliance ciddiyetle eğilmişti. Okullarda verilen Fransızca dil eğitimi, hem Yahudilerin hem de diğer dinî grupların Batı kültürü­nü tanımalarına fırsat veriyordu. Alliance, İstanbul'da yaşayan Yahudi çocuklarının eğitimine de çok önem vermiş­ti. Bunun için, Kuzkuncuk, Galata, Hay­darpaşa, Hasköy, Dağhamamı, gibi semt­lerde okullar açmıştı. Bu okullarda 3.597, Trakya-Marmara bölgesinde toplam 9.456, Ege bölgesinde toplam 2.751 Filistin-Beyrut bölgesinde 8.164 öğrencinin kaydolduğu tespit edilmiştir. Türkiye devleti 1924 yılında yabancı dilde eğitimi yasaklamıştır. Bunun üzerine Alliance’ın okulları zaman içinde kapatılmıştır. Ancak Alliance başka ülkelerde­ki okullarım devam ettirmiştir. Alliance’ın Yahudiliğin bilinçlenmesinde ve Batı teknolojisi ile Yahudi düşüncesi­nin sentezinde çok önemli bir rol oynadığı kesindir. Bunun için geleneksel Yahudi eğitimi taraftarları daima Alliance’in açtı­ğı okullara muhalefet etmişlerdir. Alliance’ın faaliyetleri sayesinde özellikle Türkiye'de birçok Yahudi entellektüeli ye­tişmiştir. Bunların en önemlisi son Os­manlı Hahambaşısı olan Hayim Nahum efendidir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn72" rel="no follow - [72] Hahambaşı Hayim Nahum Türk devletiyle ilişkilerini gayet iyi tutmuş Türk vatandaşı bir Yahudidir.

Güney Arabistan'da Sebelilerin ay tanrısı. En büyük tanrı sayılan Almakah için yapılan tapınaklardan en önemlisi, Merih'teki Almakah Ba'l Evam tapınağıydı. Almakah’in; boğa, yılan ya da akbaba şeklinde tasvir edildiği ifade edilmektedir.

Nazi yöne­timi sırasında Almanya'da, Nazizmle Hıristiyanlık arasındaki bir senteze da­yalı bir dinsel yapıya İnanan protestanlar. En kayda değer üyeleri 1933'de başpiskopos olarak seçilen L. Müller'di.

Eski Yunan'da ismi beyazlığa işa­ret eden, Argos'un bir tahıl tanrıçası.

Çeşitli dinlerde üzerine kutsal obje­ler konan taş, ağaç ya da metalden ya­pılmış olan masa benzeri nesneler; kurban ya da sunak yeri. Hıristiyanlıkta “Evharistik Masa” için bu terim kulla­nılır. Altar, Ortaçağda kilisenin en çok tezyin edilen yeri oldu. 4. yy'dan itiba­ren akarlar, papa Silver’in emriyle taş­tan yapılmaya ve takdis edilmeye baş­landı. 6. yy'dan sonra ise Katolik kilise­lerinde ana altar yanında, azizlerin ta­zim edildiği küçük akarlar da yer aldı. Katolik ve Ortodoks kiliselerde bulu­nan akarlarda azizlerin kutsal eşyaları saklanır ya da alt kısımlarında mezarları bulunur.

İsrail oğullarının çölde, Hz. Musa'nın Tur-ı Sina'ya çıkışında yapa­rak tapınmaya başladıkları buzağı şek­lindeki put, verimlilik idolü. Eski Ahit'te bu idolü Harun'un yapmış olduğu söylenir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn73" rel="no follow - [73] ; oysa Kur'an bunu Samiri’nin yaptığını, Harun'un ise bu konuda İsrailoğullarını uyardı­ğını, ancak onların kendisini dinleme­diğini vurgular. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn74" rel="no follow - [74] Bu idol, sonradan Hz. Musa tarafından kırılmış­tır.

Eski Yunan mitolojisine göre Hesperides’in bahçesinde yetişen elmalar.

Hindistan ve civarında kısmen altınla kaplı olan birçok tapı­nak bulunur. Bunların en ünlüsü Amritsar'da bulunan ve Har Mandar ya da Darbar Sahip olarak adlandırılan Sihlerin ünlü Altın Tapmağıdır. Benares'te bulunan şiva'nın altın tapmağı ise (Bisesvar veya Vişveşvara) bir alışveriş merkezi kenarında bulunur. Ranjir Singh tarafından kubbesi bakır üzerine altınla kaplanmış olan bu tapmağın bir kısmında, bugün bir cami yükselir. Rangoon'da bulunan Altın Pagoda (Shve Dagon) ise bir piramit şeklinde­dir. Altın yapraklarla kaplı olan bu pagodada Buddha'nın bir altın büstü bu­lunur. Bakınız: Har Mandar.

Şintoizmde bir verimlilik tanrıçası. Mitolojiye göre Ama-No-Uzume, Nirigi yeryüzüne seyahat etti­ğinde ona eşlik edenlerden biriydi. Ay­rıca o, saklanan güneşin tekrar görün­mesini sağlamak amacıyla toplanan tanrıların önünde komik danslar yapmış ve onları güldürmeye çalışmıştı.

Mecusilikteki cömert ölümsüzler. Aslında, Ormazd’ın çeşitli nitelikleri olarak kötü güçlere karşı alemin temel unsurlarını koruyan 6 ruhsal varlık. İsimleri Vohu-manah, Aşa-vaşistra, Khşatra-Vainya, Spenta Aramaiti, Haurvatat ve Amenetat'tır.

Aynı zamanda “Gerçek İlham Topluluğu” adıyla da bilinen kü­çük bir Hıristiyan mezhep. 1714'te Al­manya'da ortaya çıktı. Mezhebin birçok üyesi 1842'de Amerika'ya göç ederek Iowa'daki Amana'ya yerleşti.

MÖ 14. yy'da IV. Amenofis (Akneton) tarafından kurulan Abetaton (güneş ufku) şehri­nin modern ismi.

Şintoizmde yüce tanrıça; güneş tanrıçası. Kojiki ve Nihongi'deki mitolojiye göre Amaterasu, ezelî varlık Izanagi’nin sol gözünden, erkek kardeşi Susanowo ise burnundan doğdu. Mitolojiye göre Amaterasu çok güzel ve kibardı; alemi iyi yönetiyordu. Ancak kardeşi fırtına tanrısı Susanovo pirinç tarlalarına zarar verdi ve bu konuda Amaterasu'yıı suç­ladı. Bunun üzerine bir mağaraya gizle­nen Amaterasu'nun tekrar dışarı çık­ması için milyonlarca tanrı bir araya ge­lip törenler düzenlediler. Amaterasu to­runu Ninigi'yi yeryüzüne hükmetmesi için gönderdi. Ninigi, Fuji dağı tanrıçasıyla evlendi ve bu evlilikten ilk İnsan kral olan Jimmu Tenno doğdu.

Japonya'da güneş Tanrıçasıdır. Şintoist mitolojinin kaynağıdır. Göğün ve yerin başlangıcından önce Amenominakanushi - no - kami, sonra da diğer büyük göksel Tanrılar doğmuştur. Bunîardan sonra, ebedî olarak yeryüzün­de oturan kami ile başlayarak ve dalgala­nan yeri sağlamlaştırmakla görevli olan izanagi-no-mikoto ve eşi izanamino-mikoto ile tamamlanarak, “yedi mitolo­jik nesiller” zuhur etmiştir. Bunların bir­leşmeleri sonucu, birçok Kami meydana gelmiştir. Rüzgar, deniz, ışık, ateş karnileri bunların arasındadır. Eşinin ölümü bulduğu cehennemlere inişin çıkı­şında İzanagi, Amaterasu-ö-mi-kami'yi meydana getirmiştir. Gök yönetimini ona emanet etmiştir. Bu yönetimde gecelerin yönetimi ile vazifeli, aylardan sorumlu olan Tsuki-yomi-no-mikito ile, denizleri yöneten oldukça güçlü olan Taka-haya-susano -o- no-mikoto vardır. Babasına mukavemet ettiği için göklerden sürülen Şusano - o- no- mikoto, Amaterasunun kız kardeşiyle karşılaşır ve onunla birlik­te, muhtelif Kami'ler meydana getirir. Göğe karşı olan Kami'lerin bulunduğu yere sulh getiren prens Ninigi, Amaterasu'nun neslindendir. İşte onun torununun torunu olan Jimmutennö, Ja­ponya'nın ilk yeryüzü imparatoru olmuş­tur.

Roma halkının mayıs ayının sonunda, ekilmiş tarlalar etrafında kutladıkları bir “Temizlenme ayini”dir. Bu temizleyici ayin, beyaz elbiseler giy­miş halk tarafından kutlanıyordu. Bu tö­ren esnasında, ilâhiler söyleniyor, hay­vanlar kurban ediliyordu. Kurban edilen hayvanlar arasında domuz, koyun, dana vardı. Bu törenin hedefi, gelecek haşatı temizlemek, site'nin ziraî alanını koru­maktır. Bu korumayı yapmak için, gö­rünmez bir engel çizilmektedir. Bunun için insanlara hayvanlara ve ekilen şeylere zarar verebilecek olan hastalıklar, zararlı güçler bu maniayı zarara uğramadan ge­çemezler. Bu tören sırasında koruyucu Tanrı Mars çağrılmakta ve şöyle dua edilmektedir: “Bütün hastalıkları kov, reddet ve durdur! Yine kıtlığı, felâketleri yok et! Buğday ve gençler büyüsün!” Roma halkı bu temizleyici ayini M.Ö. II, Asırda kutlamıştır. Hıristiyan kilisesi M.S. V. Asırda bu Roma ayini yerine Rogation ayinini koymuştur. Bu âyin, katoliklerce İsa'nın göğe çıktığı tarihten üç gün önce, tarlalara göğün bereketini çekmek için yapılmaktadır.

(St. Ambrosius, 340-379) Batı kilisesine ilk defa musikiyi sokan, dolayısıyla Katolik kilise musikisinin kurucusu sayılan kilise bilgini.

Şintoizme göre ne olup bittiğini öğrenmek üzere yeryüzüne gönderilen ilahi varlık. O, yeryüzüne Ame-No-Oshido-Mimi'den sonra gitti; ancak aradan yıllar geçmesine rağmen, bugüne kadar ondan hiçbir haber alı­namadı.

Şintoizmde tanrıça Amaterasu'nun oğlu. Amaterasu onu, hükmetmek üzere yeryüzüne gön­derdi. Ancak o, yeryüzüne ulaştığında oradaki karmaşa ve kuralsızlığı gördü ve tekrar semavi aleme döndü; insanlarla ilgilenmek istemedi.

Arapça. “iş, hareket, davranış”. İslamda insanı sorumluluk akma sokan ve dola­yısıyla ceza ya da mükafata konu olan her türlü tavır ve davranış. Kur'an ve Hz. Muhammed’in uygulamaları doğ­rultusunda yapılan eylemler, İslamda sâlih amel olarak nitelenir. Ayrıca Kur'an'da İslamı bir düşünce ve yaklaşım­dan kaynaklanmayan tavır ve davranış­ların boş olduğu üzerinde durulur.

İslamda, kişinin yaşamında söz konusu olan tavır ve davranışlarının yazılı olduğu belirtilen manevi kitap. Her İnsanın sağ ve solunda bulunan meleklerin (Hafaza Melekleri) insanla­rın yaptığı tüm eylemleri kaydettikleri ve bu kayıtların ölüm sonrası hesap gü­nünde kişinin Önüne konacağı düşünü­lür. Kur'an'da, hesap gününde müminlerin kitaplarının sağ taraflarından veri­leceği ve bunların kurtulanlar olacak­ları, mümin olmayanların ise kitapları­nın sol taraflarından verileceği ve onla­rında cehennemlik olacakları belirtilir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn75" rel="no follow - [75]

Eski Mısır'da 18. hanedan döneminde yaşayan ve sonradan tanrılaştırılan meşhur mimari yetenek ve dahi. Eski Mısır geleneğinde tanrılaştırılma, yalnızca firavunlara has bir İmti­yaz olarak değerlendirildiği için onun tanrılaştırılması önemli bir hadisedir.

Eski Mısır'da, tanrı tarafından gönderileceğine inanılan kurtarıcı (mehdi). Onun Sudan civarında ortaya çıkacağına inanılır. Bu inanç, MÖ 1950 yıllarından kalma bir papürüs metinden anlaşılmaktadır. Bakınız: Mehdi.

Kıptice. “Amun memnundur”. 18. Sülaleden çeşitli Eski Mısır kralla­rının ismi. Bunlardan en önemli olanı, takriben MÖ 14. yy'da saltanat süren IV. Amenofis'tir.

MÖ 14. yy'da hüküm süren Mı­sır firavunu ve monoteist Aton kültü­nün kurucusu. Eski politeist kültün ye­rine güneş kursu Aton'a dayalı bir tür monoteist gelenek yerleştirmeye çalıştı ve kendisine iknaton (güneş ruhu) ismini verdi. Ayrıca o, devlet merkezini değiştirerek Amama'da saltanat sürdü. Ancak bütün bu gayretleri kendisinin ölümü sonrası bertaraf edildi; zira ken­disinden sonra hızla yeniden eski poli­teist külte dönüldü. Bakınız: İknaton.

Eski Mısır'ın batı böl­gelerinde tapınılan tanrıça; yeraltı dün­yasının tanrıçası.

Arapça. “inandım”. Bir dinsel gele­neğin temel inanç esaslarına ilişkin resmi beyan. İslamın amentüsünde altı şeye inanmak vurgulanır. Bunlar Alla­h'a, meleklere, kitaplara, peygamber­lere, ahirete ve kadere inanmaktır. Bakınız: İman, Kredo.

19. yy sonlarında Ameri­kalı Katolikler arasında oluşan bir dini akım. Kilisenin dış görüntüsünü modern kültürel unsurlara göre uyarlamayı hedef edinen bu akım mensupları, Humaniteryanizm gibi aktif değerleri vur­guladılar ve Katolik Kilise'yle diğer Hı­ristiyanlar arasındaki farklılık noktala­rını azaltma konusunda kiliseyi uyardı­lar. Amerikanizm akımı mensupları 1899'da Katolik kilisesince mahkum edildi.

Zerdüştlükte yüce tanrı Ahura Mazda'nın etrafında yer alan “cömert ölümsüzler”. Onların, Ahura Mazda'nın kainatı yönetmesine yar­dımcı olmak üzere yarattığı altı semavî varlık ya da baş melek olduklarına ina­nılır.

Yasna haptanhaiti'den itibaren Avesta da ölüm­süz azizlere verilen bir isimdir. Bunlar, Ahura Mazda’nın etrafında bulunan varlıklardır. Bunlar, hem Tanrı, hem de insan karakteri taşımaktadırlar. Meselâ Spenta Mainyu “Kutsal Ruh”, Asha Vahishta “Muhteşem Adalet”, Vohu Manah “İyi düşünce”, Khshathra Vairya “Arzu edilen iktidar”, Spenta Armaiti “Kutsal Sofuluk”, Hurvatât ve Ameretât “Sağlık ve ölümsüzlük” gibi şeyleri tem­sil eder... Bunlara ayrıca Sraosha “itaat” ve Ashi “Yabancı” da ilave edilmiştir. Maniheizm'deki beş “Amahraspand”, il­kel insanı oluşturan ışık elemanlarını be­lirtmektedir...

Aşkın Buddha; Japon Budizmine hakim olan düşünce. Bakınız: Amidaizm.

İbranice. “ayakta”. Yahudilikte sabah, öğle ve akşam dualarının ayakta oku­nan ana kısmı. Talmud'da “Tefillah” (dua) diye adlandırılır.

En üstün yahudi duasıdır. Buna Tephila da denir. Her ibadetin merkezini oluşturur, alçak sesle ayakta okunur. (Amida, ayakta olmak anlamına gelen Amd kökünden gelmektedir). Ayaklar bi­tişik olarak Kudüs'e doğru   dönüktür.

Hafta içindeki okunmalarda on dokuz, takdisi ihtiva eder. Bu eskiden on sekiz takdisi ihtiva ediyordu. Fakat Hıristiyan­lığın zuhuru anında, sapıkların cezalandı­rılmasını Allah'tan istemek için bir takdis daha ilave edilmiştir.

On dokuz takdis üç büyük konuya ayrıl­maktadır:

a- Allahı Tebcil

b- İnsanın maddi, manevi ve sosyal ihtiyaçlarını ilgilendiren bir ya­karış

c- Kutsal toprağın, Davud haneda­nının dirilmesi, Allah'ın Kudüs'e dönüşü ve evrensel sulh (Cumartesi ve bayram günleri Amida'nın farklı okunuşları var­dır.)

Japonya'daki “sonsuz ışık” ve­ya “sonsuz hayat” anlamına gelen Büdha Amitâbha veya Amitâyus'a verilen bir isimdir. Amîtâbha'ya yapılan tebcil, önce Çin'de gelişmiş daha sonra da Japonya'da Amidisme adı verilen Budizmin özel bir kolunun doğmasına yol açmıştır.

Amida'ya (Amitabha'ya) tapma; Mahayana Budîzminde Amida­'ya tapmayı temel alan bir mezhep. Amida, erdemleri müminlere geçebile­cek olan sonsuz Işık Buddha'sının Ja­ponca adıdır. Bakınız: Amitabha.

Amidizm, önce Çin'de son­ra da Japonya'da gelişmiş olan bir Bu­dizm şeklidir. Buda Amitâbha üzerinde merkezileşmiş olan bir dindarlık şeklidir. Bu dindarlık şekli, Çin'de “O - mi - to -fo” diye adlandırılırken,     Japonya'da Amida diye adlandırılmaktadır. Bu dindarlık şeklinin kaynağı Hindistandır. IV. Asırdan itibaren  Mahâyâna mensuplarınca Çin’e getirilmiştir. Çinde, “Ts’ing-T'ou Ekol”unu (temiz yer ekolu) meydana getirmiştir. Bu ekol Çin’de ya­yılmış olan tüm Budist ekollerinden daha az felsefi olanı ve daha çok sofu olanıdır. Bu ekolun belli başlı öncüleri T'an Louan (476-552) ve Tao Tchö (562-647) dur. Bun­lar, kurtuluşun, insanın kendi çabası ile gerçekleştiğini söyleyenlerle, kurtuluşun başkasının gücü ve inayetle gerçekleştiğini    söyleyenler arasındaki ilk muhalefete  işaret etmişlerdir.  Amidizm, özellikle Chan-T'ao'nun baskıları altında (613-682), halk arasında yayılmıştır. Bil­hassa, Fa-siang ekollerinin derin ve elve­rişli doktrinleriyle ün yapmıştır. Bu dokt­rinlere göre,  mutmain bir kalble, Amide'nin ismini ezberden okumak veya söylemek, ölümden sonra Batının cenne­tinde yeniden doğmak ve güvenlikte ol­mak için yetiyordu. Bu duaya “Nien - Fo” adı veriliyordu ve buna verilen formül de “Namo O-Mi - To - Fo” idi. Bunun anla­mı ise şuydu:  “Amida Buda'ya Saygı!” Fakat   “Saf yer” ekolu hiçbir zaman “Amelsiz iman” vaaz etmemiştir. Bunu da, ahlaken gevşemiş insanların kurtuluş ümidine kapılmamaları içinyapmıştır. Bundan dolayı bu ekol, müntesiplerine durmadan, ahlakın ve ailevi faziletlerin önemini hatırlatmıştır. Ts’ing - t'ou'nun Çin ekolu, Japonya'da Jödo haline gelmiştir. XII. Yüzyılın başın­dan itibaren rahip  “Ryönın (1072-1132) Yûzu nembutsu adı verilen ilk Amidist mezhebi kurmuştu. Fakat bu bağımsız bir ekol halinde değildi. Jödo ekolunun ger­çek kurucusu Hönen'di (1133-1212). Bu­nun için de Japonya'da Amidizm’in baba­sı olarak kabul edilmiştir. Hönen’in tale­belerinden biri olan Shinran (1173-1263), 1224 yılında “Gerçek Temiz yer” mezhe­bini tesis etmiştir. Bu mezheb, jödo shin shu idi. Bunun kısaltılmış şekli, Shinshû şeklinde söyleniyordu. Bu mezhep, jödo ekolundan daha da ileri gidiyor ve şöyle diyordu: “Günahkar, yalnız imanla kur­tulamaz, bir adamruhen yoksunlaştıkça, kurtulma şansı da artar”. Çünkü o, en ufak kişisel bir çabaya kabiliyetsiz olarak bile Amida’nın kurtarıcı gücüne mukavemet etmektedir. Shinrau'ya şöyle bir şaka yaptığı isnat edilmektedir: “İyiler cennete gitseler bile, kötüler de haydi haydi cennete gideceklerdir.” Diğer yandan o, manastır bekârlığının, Amida’nın inayetine bir güvensizlik olduğunu be­lirtmektedir. Bunun için de mezhebinin rahiplerine evlenmeye izin vermiştir, kendisi de evlenmiştir. Amidist diğer bir mezhep de Ji, mezhebi­dir, bu mezhep İppen (1239-1289) tarafın­dan, kurulmuştur. Bu mezhep “dans eden nembutsu”larla kendini göstermiştir, çok az sayıda müntesibi vardır. Amida kültü, Çin'de, Bodhisattva; Avalokiteshvara kültü de Japonyada “kwannon” kültü ile birlikte icra edil­mektedir. Bu vesile ile yapılan dualar ve ilahiler heyecan verici güzellikte olup, çok derin dinî duyguları tezahür ettirmekte­dir.

(İbranice. Amen) İbrancada “gerçek­ten”, “hakikaten” anlamlarına gelen bu terim dinsel dualar, ifadeler ve formül­ler sonrası tasdik mahiyetinde söylenir. Duanın sonunda kullanımına Mezmurlarda rastlanır. Yeni Ahit'te de sıkça geçer. İslamda âmin terimi her dua so­nunda ve özellikle de okunan Fatiha suresi sonunda söylenir.

(Amine binti Vehb, Ö. 577) Hz. Muhammed’in annesi; Beni Zühre kabilesinden Vehb İbn Abdimenaf’ın kızı. Kocası Abdullah'ın mezarını ve yakınlarını ziyarete gittiği Medine'den dönerken Ebva'da vefat ettiğinde, oğlu Muhammed henüz 6 yaşındaydı.

Anabaptist Mennonite'lerden ayrılarak 1690'da doğ­muş olan eski bir tarikattır. Alman Jacob Amman tarafından kurulmuştur. Amishler, Birleşik Amerika'ya göç etmiş­lerdir. Sayıları 50.000’ini bulmaktadır. Bunlar, bütün modern hayatı reddetmek­tedirler: Makineleri, müzik âletlerini, tele­fonu, fotoğrafı, sigortayı, devlet yardım­larını, askerlik yapmayı, modayı kabul etmemektedirler. Kapalı köy hayatı içinde yaşamaktadırlar ve eski Almancayı ko­nuşmaktadırlar. XVIII. Yüzyıl Avrupa köylülerinin kıyafetlerini giymektedirler.

Sanskritçe. “sonsuz ışık”. Beş ebedi Buddha'dan birisi ve Mahayana Budizminde mistik konsantrasyonun sembolü. Japoncadaki Amida, An Toprak mezhebinin ibadet ettiği kurtarıcı bü­yük tanrıdır. Amitabha kültü her şeyin üstünde iman esasına önem verir. MS 650'de Çin'de güçlenmiş ve buradan Japonya'ya yayılmıştır. Günümüzde halâ pek çok taraftan bulunur.

Amitâbha veya Amitâyus, sıra ile “sonsuz ışık” ve “sonsuz hayat” anlamına gelmektedir. Mahâ-yâna Budizminin en popüler Buda'larından bi­risidir. Önceki hayatlardan birinde rahip Dharmakara, bir Buda olmayı ve kendisini güvenle çağıranları harika bir dünyada (Temiz bir yer) karşılamayı vaadetmişti. Bu yer, Sukhâvati diye adlandırılmıştır. Sukhâvati  “mutlu” demektir.

Amitabha'ya tahsis edilen sutralar tara­fından bu yer, uzunca tasvir edilmiştir. Bu yer, Batı'da, önemli bir mevkide bulun­maktadır. Bunun için de buraya “Batı’nın Cenneti” denmiştir. Burası, ışıklandırıl­mış, çok kıymetli taşlarla yapılmış yedi surla, yedi sıra palmiye ile ve rüzgarın te­siriyle melodili şekilde çalan çanlarla süs­lenmiştir. Lotüs'lerin yetiştiği berrak göl­lerinde, Sukhâvatilerde doğan varlıklar görünmektedir... Bu varlıklar orada, erkek şekli altında doğmaktadırlar... Bu doğum­lar sadece, Amitâbha'nın liyakatleriyle olmaktadır. Bu varlıklar, onun ismini, onun denetiminde onların son doğum­larından önce ölmeleri esnasında, onun hazır olması için anmaktadırlar. Bu var­lıkların hepsi Bodhisattva'dırlar, onların en yüce sevinçleri, bizzat Amitâbha, tara­fından öğretilenleri dinlemeleridir. Çün­kü Amitâbha Sukhâva-ti'nin merkezinde oturmakta ve ona Avalokiteshvara ve Mahâsthâmaprâta gibi iki Bodhisattva yardım etmektedir.

Amitâbha kültü, Budizmin kült gelene­ğinde önemli bir dönemeçtir. Binlerce yıl­lık birikmiş liyakatler ve faziletleri geliş­tirmek için yapılan zahidâne çabalar çok önemli değildir. Çünkü bu külte göre, Amitâbha'nın ismine gösterilen saygı, Ba­tı cennetinde doğmaya, Nirvâna'ya gir­meye yetecektir. Bu kült dindarlığı özel­likle, Çin'de ve Japonya'da gelişmiş ve Amidizmin doğmasını hazırlamıştır. Amitâbha dindarlığı, “üç sutras” adı verilen belli başlı üç metne dayanmaktadır. En önemlisi, “mutluluk toprağının süslemelerinin büyük    sutrası”dır. (Grand Sukhâvati-Wyûha-Sutra) Miladi I. Asırda Sanskritçe olarak kaleme alınmış, kısa zaman sonra Hindistan'dan Çin'e geçmiş­tir. İkincisi “sonsuz hayat murakabesinin sûtrası”dır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn76" rel="no follow - - [77] Bu metnin de iki ayrı Çin metni vardır.

Sanskritçe “Amitâbha” ismi Çincede “O -mi - to - fo” ve Japonca'da “Amide” ol­muştur.

Cahiliye döneminde Güneybatı Arabistan'da Katabanlıların ay tanrı­sına verdikleri isimlerden birisi.

Afrika'da Mali’nin Dagon kabile­sinin yüce tanrısı, inanışa göre Amma, önce gökyüzüne çamur atarak yıldızları yaratır. Sonra da yeryüzünü kadın sure­tindeki bir çamurdan oluşturur ve bu kadınla birleşir. İlk birleşmeden çakal şeklinde bir canavar, ikinci birleşme­den çift cinsiyetli olan Nummo ikizleri, üçüncü birleşmeden ise bir başka çift doğar. Bu son doğan çift Dagon kabile­sinin atalarıdır.

Eski Mısır'da ruh yiyicisi oldu­ğuna inanılan şeytani bir tanrıça. Ölü­lerin yargılanmasına katıldığına ve yemesi için suçlu ruhların kendisine ve­rildiğine inanılırdı.

Mısır Tanrılar Panteonunun en önemli Tanrılarından biridir. Çünkü Thebaide’in Tanrısı olarak müphem bir düzeyde iken birden hanedanlığın en yüksek ve en saygılı Tanrısı haline gel­miştir. XII. Hanedanlığın kurucusu olan I. Amenemhat’ın saltanatından itibaren bu Tanrı, bazan “hava Tanrısı”, bazan “ve­rimlilik Tanrısı” olmuş ve bazanda “Krallar Tanrısı” olmuştur. Nihayet yüz­yıllar içinde “Tanrılar Kralı” olarak çift ülkenin tahtlarının sahibi olmuştur... Ge­leneksel olarak bu Tanrı, peştemal örtül­müş bir insan şeklinde tasarlanmış fakat başı koç başı şeklinde düşünülmüştür. Theben'li ilâhiyatçılar, ona bu hayvanı or­tak etmişlerdir. Yine ilahiyatçılar ona zevce olarak Mout'u göstermektedirler. Tanrı Amon'un isminden “Gizli Tanrı” anla­mına gelen bir kısmın bulunduğunu söy­leyerek kendilerine göre bir ilahiyat geliş­tirmişlerdir. İşte “İmparatorluk Tanrısı” ilahiyatı, böylece doğmuştur. Fakat kom­şu kültlerden de birçok şey almıştır. Özellikle Heliopolis Memphis veya Hermopolis gibi büyük doktrinlerden çok şey almıştır. Burada, Tanrısal tabiatın tarif edilemezliğini yakalamayı  deneyen bir Mısır  senkretizmi  görülür. Bu ilahiyat böylece, “ebedî ve ilk olan” bir Tanrı elde etmiştir. Bu Tanrı bütün yaratılışdan so­rumludur. Bu Tanrı, dokuz birleşmiş Tan­rının başına konmuş ve güneş Tanrısının vasıflarını da kendinde toplamıştır. Böy­lece de Amon-Re olmuştur. Theben Fi­ravunlarının politikası, ona büyük bir ta­rihi perestij sağlamıştır. Bu perestije hâlâ, onun Karnak tapınağının harabeleri şahitlik etmektedir. Çünkü bu tapınağa orta imparatorluktan itibaren bütün kral­lar güzelleştirme konusunda katkı sağla­mışlardır. Bu Tanrının zaferi, zenginlikle ve piskoposların iktidarı ile atbaşı gitmiş­tir. Öyleki XX. hanedanlığın sonunda pis­koposlar kral olmuşlardır. Onların istilacı güçlerine son verme iradesi, kısmen IV. Akhenaton kırılmasını izah   etmektedir. Asurlular tarafından Thebes’in yağma­lanmasından sonraAmon kültü gerile­meye başlamıştır. Böylece, taşra Tanrıla­rına bir lütuf kapısı açılmıştır. Neticede Osiris halk arasında birinci sırayı almıştır. Amon mabedlerinin harabelerinden başka bugüne, bir takım ilâhiler kalmıştır. Bu ilahiler, Tanrının tabiatını tarif  etmeye yönelmişlerdir. Bu ilahilere göre:  “Baş­langıçta Amon vardı.  Amon'dan önce kimse yoktu. Hiçbir Tanrı ona ortak de­ğildi. Sana isim verecek anne de yoktu... Seni dölleyecek baba'da yoktu...” Görüldüğü gibi, burada, bir çeşit monote­izm sergilenmektedir.

Bakınız: Eros.

 İbranice. “hatip, nakilcî”. MS 3-5. yy'larda Babil ve Filistin okullarına mensup Yahudi fakih ve müfessirlerine verilen ad. Bu kişiler, Yahudilerin sözlü şeriatını derleyen Mişna'nın yorumu niteliğindeki Gemara'yı yazmışlar ve ayrıca Talmud'un oluşumunu sağlamış­lardır. Amoraime Kudüs'te “rabbi” ya da “rabay”, Babil'de ise “mar” unvanı verilir.

Eski Ahit'te anılan İbrani peygamberlerden birisi. Bir çoban olan Amos, MÖ 760-750 yıllarında İsrail'de tebliğ yapmış, halkın refah düzeyinin artmasına paralel olarak adaletsizliğin artması ve fakirlerin ezilmesine karşı sosyal adaletin önemini vurgulamış ve hesap gününün geleceği konusunda halkı uyarmaya çalışmıştır.

Toqoa asıllıdır. II. Jeroboam (M.Ö. 783-743) parlak saltanatı sırasında kuzey krallığına gitmiştir. Orada verdiği

vaazlarında kralın sonunun geldiğini bil­dirmiştir. Kraliyet mabedinin dışına atıl­masını isteyen rahip Bethel, kendisinin Tanrı Yahve tarafından aniden gönderil­diğini söylemiştir. Bu hikaye Amos 7/10-17'de anlatılmaktadır. Burada Amos, kendisinin önceden peygamber olmadığı­nı, peygamber oğlu da olmadığını belirt­mekte; kendisinin bir çoban olduğunu, ancak Rabbin, kendisine “Git kavmim İsraile peygamberlik et” dediğini söyle­mektedir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn78" rel="no follow - [78] Böylece ilk İsrail nebile­rinden olan Amos'un, gösterdiği bir takım mucizeler muhafaza edilmiştir. Amos bir halk hatibidir: Samarie zenginlerinin kon­forunu, kadınların lüxünü kınamakta, kültlerin şekilciliğini ifşa etmektedir. Böy­lece Amos, İsrail'de ve komşularmdaki tüm adaletsizlikleri kınamaktadır. İnsan haklarınıni ihlâlini, ayıplamaktadır. Amos'a göre, “Yahve Günü” aydınlık de­ğil, karanlık olacaktır.Bugünkü eski Ahidin içinde otuzuncu kitapda yer alan Amos, İsrail toplumundaki yolsuz­lukları ve adaletsizlikleri haber veren bir Nebi özelliği taşımaktadır. Amos hakkın­da bu bölümde detaylı bilgi bulunmakta­dır. Amos'un beşinci babının yirmi dör­düncü cümlesinde şunları okuyoruz: “Ancak hak sular gibi, ve adalet kuvvetli ırmak gibi aksın”.

Sümercede Mar-Tu şek­linde yazılmıştır. Mezopotamya'nın Batı bölgelerinin Tanrısıdır. Step göçebelerinin koruyucusudur. Daha sonra Babil'e gir­miştir. Sümerce bir ilâhi onu, An'ın ve Ninhoursag’ın oğlu olarak takdim etmek­tedir.Buna verilen vasıflar Ninourta'yı hatırlatmaktadır. Bu Tanrı, bazan fırtına tanrısında assimile edilmiş­tir.

Klasik İslami kaynak­lardan birçoğunun, Arap paganizminin kurucusu ve Hicaz bölgesinde Hz. İsma­il'den itibaren devam edegelen mono­teizmin bozulmasının baş sorumlusu olarak gösterdikleri Mekkeli reis. Ya­şadığı zaman tam olarak bilinemeyen Amr, rivayetlere göre kuzeye Belka yö­resine yaptığı bir seyahatte başta Hübel olmak üzere bir çok tanrı kültünün sembolünü Hicaz'a getirmiştir.

Sihlerde dine giriş törenlerinde içilmek üzere hazırlanan özel kutsal içecek. Amrit, şeker ve sudan oluşan bir karışımdır. Bu karışım, iki ağızlı bir kılıçla büyükçe bir kap İçerisinde karış­tırılmak suretiyle hazırlanır. Bakınız: Haoma, Soma.

Hindistan'ın kuzey batısındaki yerleşim merkezi; Sihlerin en yoğun olarak bulundukları bu merkez, 1577'de Sihlerin dördüncü gurusu Ram Das ta­rafından kutsal sayılan Amrita Saras gölcüğünün çevresinde kuruldu ve adını bu göletten aldı. Amritsar şehri daha ziyade, gölet içinde bulunan adada yapılan ve bakır kubbesi altınla kaplanan tapınakla meşhurdur. Bakınız: Altın Tapınak

Hastalık, bela, kötü talih, kara büyü ve sihre karşı takılan ya da kulla­nılan koruyucu bir takı veya bir tılsım-Bakınız: Muska.             

İlk za­manlar Eski Mısır'ın Thebes şehrinin verel rüzgar ve hava tanrısı olan Amun, Thebes şehrinin büyüyüp bir metropol haline gelmesiyle gelişti ve kendisine birçok güç ve sıfat verilmek suretiyle Mısır'ın en önemli tanrısı haline geldi. Önceleri yalnızca verimlilikle ilişkili bir tavrıyken, sonradan firavunların tanrısı olma konumuna yükseldi. Mısır firavunlarıyla güneş arasındaki irtibat nedeniyle Amun, yüce güneş tanrısı Ra ile birleştirildi ve Amun-Ra olarak tanrılar panteonunun zirvesine yerleşti. Firavun IV. Amenofîs döneminde, Amun kültü yerine Aton kültüne önem verilmeye çalışıldı; ancak bu firavunun ölümü sonrası tekrar Amun kültüne dönüldü. Tanrıça Mut, Amun'un karısı, tanrı Khons ise oğluydu.

Fenikelilerin bitki tanrısı Aleyin’in bir diğer ismi. “Batı’nın Tanrısı” olarak da bilinen Amurru'yu Eski Mı­sırlılar Reşep (Reşef) olarak tanırlar. Hasat zamanı onun, kız kardeşi Qadeş (sonraki dönemlerde Anat) ile birlikte göründüğüne inanılırdı. Bakınız: Aleyin.

Bakınız: Anu.

Çok eski dönemlerden iti­baren birçok politeist inanç sisteminde görülen ve yaratıcılığı, bereketi, cinsel ilişkiyi, doğurganlığı, çocuk büyütmeyi ve gelişmeyi temsil eden analık sem­bolü tanrıça.

XVI. Yüzyıl reform­cularının ileri sürdükleri fikirlerden kay­nağını alan bir dinî harekettir. Daha çok reform kiliselerinin yörüngesinde gelişme göstermiştir. Bu hareketin temelinde Luther’in “sadece iman” doktrinine karşı yetersiz bir güven yatmaktadır. “Sadece imanla”, kurtulur şeklindeki iman, bazı Hıristiyanları, küçük çocuklara yapılan vaftizin etkili olmadığını düşünmeye sevketmiştir. Çünkü çocuklar, iman ede­rek vaftiz olma durumunda değillerdir. Bunun için, bütün Hıristiyanların kurtu­luşa erebilmeleri için “vaftiz olmayı” is­temeleri gerekmektedir. İşte “yeniden vaftiz” olma olayı “Anabaptizm” hareke­tini meydana getirmiştir. Yani, Anabaptizm, hareketine katılanlar, ço­cukluk yıllarındaki vaftizle yetinmeyip, “yeniden vaftiz” olanların oluşturdukları ve bunu propaganda edenlerin hareketi­dir.

Başlangıçta pasif bir spiritüel hareket ola­rak başlayan Anabaptizm hareketi, daha sonra bir takım politik isteklerle sahneye çıkmaya başlamıştır. Anabaptizmin ihti­lalci veçhesi, özellikle XVI. Yüzyılın feo­dal Almanya’sında gelişme bulmuş ve ni­hayet 1534 - 1535 yılları arasında meyda­na gelen “köylü savaşları” ile sonuçlan­mıştır. Saxe bölgesinde Nikolaus Storck (1525) ve Thomas Münzer (1489 - 1525) “yalnız yetişkinlerin vaftizinin değil, Kutsal-Ruhun kişisel ilhamının da iman kuralı ve hareket tarzı” olabileceğini vaaz ediyorlardı. Yine bunlar, enkarnasyon ye­rine bir çeşit “İnsanın Tanrılaşmasını” savunuyorlardı... Bu düşüncelere, herke­sin eşitliği ile “Tanrının krallığının” ıs­lahı fikri ilave ediliyordu. Bu vaizlerin önderliğindeki Zwickau     ayaklanması 1521 yılında yapılan tutuklamalarla ön­lenmiştir. Fakat liderler Boheme ve Alstadt'a kaçmışlardır. Saxe bölgesinde Münzer, ikonoklast hareketini körükle­miş, doktrinini formüle etmiş, Roma kili­sesine ve Lutherci kiliselere hücum etmiş­tir. Luther onun bazı dinî ve sosyal istek­lerini temelde kabul etmiştir. Fakat aksiyonunu bozacak düzensizliklerden kork­muştur. Bunun içinde bunlara karşı kanlı bastırma olayını tasvip etmiştir. Böylece Luther, ikili saltanat doktrini ile kilisesini şartsız şekilde lâik iktidara boyun eğmeye sevk etmiştir.

Melchior Rink’in, Hans Denk’in, Hans Hut'un, Pilgram Marpeck’in gayretlerine rağmen, acımasız şekilde sürdürülen bas­kılar, Anabaptist hareketi kırmıştır. Anabaptistler muhtelif ülkelere dağılmış­lardır.

Anabaptist hareket, Melchior Hoffman (1500-1543)'ın gayretleri ile kuzey Avru­pa'da direnmiştir. “Baltık Havarisi” diye adlandırılan bu adam, Strasbourg'da tu­tuklanmış ve orada on yıl sonra ölmüştür. Onun talebeleri, Amsterdam'da, Haarlem'de, Ley'de çok sayıda bulun­maktadır. Bu talebelerinin tutumlarını şiddet yanlısı ve barış yanlısı olmak üzere ikiye ayırabiliriz:

Şiddet yanlıları, Jan Matthijs ve Jan Beukels etrafında toplanmışlardır. Bunla­rın en yoğun olduğu şehir Münster ol­muştur. Münster, yeni Kudüs olarak ka­bul edilmektedir. Önceleri, bir katolik şe­hir olan Münster, daha sonra Almanya’nın diğer bölgelerinden ve Hollanda'dan ge­len Anabaptistlerle dolup taşmıştır. Münzer’in en korkunç fikirlerini kabul eden Anabaptistler, zırva bir teokrasiye ve müsamahasızlığa kendilerini kaptırmışlardır. İncili ve İlimleri hakir görmek­tedirler. Sanat eserlerini kitapları ve dinî yapıları yıkmaktadırlar. Matthijs 1534 Ni­sanında öldürülmüş ve Jan Beukels yalnız kalmıştır. O da kendini “Sion Kralı” ilân etmiştir. Onbeş karısının olduğu söylen­mektedir. Daha sonra “Sion kralı” yaka­lanmış ve öldürülmüştür. Böylece, her Anabaptist grup büyük işkencelere maruz kalmıştır.

1633'den sonra, bazı Anabaptistler Amerikaya göç etmişlerdir. Orada birçok kollara ayrılmışlardır. Askerlik yapmaya karşıdırlar. Cemaat halinde yaşamakta­dırlar.

Çocukların vaftiz olması kuralına karşı çıkan ve inananların, inançlarının gös­tergesi olarak vaftizi tekrar tekrar yapa­bileceklerini savunan Hıristiyan mez­hep; bu görüşte olan çeşitli Hıristiyan guruplar. Bu görüşteki başlıca akımlar şunlardır.

(1). 1521'de Wittenberg'de ortaya çıkan Thomas Münzer ve Zwickau hareketi.

(2). 1525'te Zürih'te İs­viçreli Kardeşler hareketi. Bunlar inananların tekrar tekrar vaftizini vurgu­ladılar.

(3). Jacob Hutter (ö.1536) ta­rafında kurulan Huttariler hareketi.

(4). M. Hoffmann tarafından kurulan Hoffmanniler ekolü. Yeryüzünde tanrısal bir devletin kurulmasını hedef edi­nen anabaptistler; Luther, Zwingli ve Calvin tarafından da itham edildiler ve hem Katolikler hem de Protestanlar tarafından takibata alındılar.

Eski İranlıların verimlilik, su ve hayat verme tanrıçası. Akamenidler zamanında (MÖ 558-330) ona yaygın olarak tapılmaktaydı. Sonraki dönem­lerde ise ona, Anaitis adı altında Ana­dolu ve Akdeniz bölgesinde tazim edildi. Anahita, boğa başlı bir aslanın yanında yer alan çıplak bir figür şek­linde tasvir edilmiştir. Anahita kültünün tipik bir özelliği, onun adına yapı­lan mabetlerde görülen kutsal fahişelik uygulamasıydı.

Mazdeizmde verimlilik Tanrıçasıdır; onun ismi lekesiz, temiz anlamı­na gelmektedir. Bu sıfat, “nemli” anlamı­na gelen aredvi ve “kuvvetli” anlamına gelen Sura diğer iki sıfatla, ırmak suları tanrıçası Harahvati'yi vasıflandırmakta­dır. Bu tanrıça da Hindistan'daki Sarasvati'yi andırır. Avesta, bu Tanrıçayı, dik göğüslü, yüksek kalçalı, altın sandallı, kunduz kürklü, güzel bir kadın olarak tasvir etmektedir. Batı İran'da bu tanrıça kültü, Nana veya İştar gibi yabancı Tanrı­ça kültleriyle birleşmiştir. II. Artaxerxes’in saltanatından itibaren, Anahita, mabedlerde heykellerine sahip olmaya başlamıştır. Grekler ondan, Anaitis diye bahsederler. Yunanda bu Tanrıça, Artemis'le veya Aphroditle ifade edilmiştir.

(MS 8.yy) Hahamlığa karşı heretik bir Yahudi tarikatı olan Ananiliğin kurucusu. Varlığını bugün de sürdüren Karailik mezhebinin Ananilikten doğduğu ifade edilir.

Brahmanizmdeki Trimûrti teslisinde Ananda, üçüncü unsuru teşkil eder. Burada Allah, Sac-cid-Anânda şek­linde tarif edilmektedir. Yani, Varlık-Şuur-Mutluluk. Çünkü Sanskritçede Ananda, Sevinç, mutluluk anlamına gelmektedir. Bu vasıfla Ananda, Shi-va'ya bağlı bulunmaktadır.Çünkü mitolojik plânda bu tanrısal unsur, teslisin üçüncü unsurudur. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn83" rel="no follow - Ananda, ölümlerinden sonra, bu tanrının cennetini elde ettikleri zaman, Shiva'ya bağlı olanların mutluluğunu göstermek­tedir. Mitolojik bir dağın üzerinde olacak olan bu mutlu ikamet, Kailasa adını al­maktadır. Yine de Ananda, Vishnu'nun, Krishna'nın, Tanrıça’nın mensuplarını bekleyen mutluluk dahil, her çeşit sevinci ifade etmektedir. Genelde Ananda keli­mesi, varlığa dönüşünü yapan daha doğ­rusu, mutlakla (Brahman) hüviyetini aynı yapan yeniden doğuş çarkından (Samsâra) kurtulan ruhun en üst derece­deki sevincini, mutluluğunu hatırlatmak­tadır. Öyleyse, geçici, cismanî, bedbahtlık­tan başka birşey olmayan varlık kar­şısında, öz; istikrardır, daimiliktir, mutlu­luktur, (Ananda). Bunun için, herşeyden vazgeçenler (Sâdhu, Samnyâsin” giriş es­nasında, Ananda unsurunu ihtiva eden yeni bir isim almaktadırlar. Meselâ, Shivânanda (Shiva'da Sevinenler), Vivekânanda (Ayırımcılıkta sevinenler) gibi.

Mozole veya türbe olarak da bilinen büyük ve etkileyici mezar. Din kurucuları ya da önderler, büyük değer verilen, tazim edilen veya ilahlaştırılan kimseler anısına yapılan görkemli bina. Bugüne kadar yapılmış anıt mezarlar­dan en görkemlisi Babürşah’ın 1631'de ölen hanımı Şahcihan için yaptırdığı Tac Mahal'dir.

Başta totem düşüncesinin hakim olduğu dini gelenekler olmak üzere çeşitli dinlerde görülen hayvanla­rın kutsallaştırılmasına dayalı kült.

Dînin menşeini, ilkel insan­ların bütün varlıklarda bulunduğuna İnandıkları evrensel bir ruh fikriyle açıklayan doktrin. 1899'da R.R. Marett tarafından Tylor'un Animizm teorisine bir değişiklik getirilerek, ilkel insanın, kişisel ruhlara İnanma yerine dünyanın kişisel olmayan güçlerce yönlendirildi­ğini düşündüğü ifade edildi. Ayrıca Malanezyalıların böylesi bir güce inandık­ları iddia edildi. Ancak sonraki araştır­malar bunun alemi yönlendiren bir güç olmadığı, İnsanlara ve ruhlara özellik kazandıran bir nitelik olduğunu ortaya koymuştur.

E.B. Tylor'un, 1871'de ilkel Kültür (Primitife Culture) adlı çalışma­sında kullandığı “ruhsal varlıklarla ilgili doktrin”; Tylor tarafından dinin kayna­ğıyla ilgili olarak savunulan teori. Dini, ruh doktriniyle (ferdi ruhların ölüm sonrası yaşadığı, güçlü tanrılara karşı diğer ruhların varlığı vb. inançlar) açıklayan Tylor, Animizmi dinin en kİsa tanımı olarak niteledi. Animizm teorisine göre, ata ruhları ve fetişlere tazim etme geleneği puta tapıcıhğın ve politeizmin temelini oluşturmuştur. Ty­lor, Animizmin insanlık terazisinde dü­şük kabileleri karakterize ettiğini ve bu­radan yüksek modern kültürlere kadar yükseldiğini söyledi. Birçok kimse tara­fından tenkit edilen Tylor'un bu te­orisi, sonraki dönemlerde kutsal metni olmayan dinlere uygulandı. Bakınız: Tylor.

Animizm kelimesi, geniş an­lamda bir “hayatî güç” veya “Ruh”a inanmayı belirten bir inançlar bütünüdür. Bu teorinin ortaya atıcısı olarak E.B. Tay­lor gösterilir. Taylor, dinlerin menşeinde Animizmin bulunduğunu iddia etmek­tedir. Fakat R.R. Marett, “Animizm Öncesi” bir din bulunduğunu ileri sürerek, Animizm teorisine karşı çıkmıştır. Ayrıca, Animizm teorisi, birçok modern etnolog tarafından da reddedilmiştir. En önemli tenkidi W. Schmidt yapmıştır. Schmidt'e göre ilk dinî belirtiler Animizm şeklinde değil “Yüce Tanrı”lara inanç şeklinde kendini göstermiştir.

Mitolojide Kaf dağında yaşadığı düşünülen kuş. Zümrüdü Anka ve Huma Kuşu gibi isimlerle de isimlendi­rilir.

Arapça. “örümcek”. Kur'an'ın 29. suresi. 69 ayetten oluşan bu surenin bazı ayetleri Mekke'de bazıları ise Medine'de nazil olmuştur. 41. ayette inanmayanların işleri örümceğin evine benzetildiğinden, sureye Ankebut adı verilmiştir.

İbranice. “lütuf, tanrı bağışı”. Rivayetlere göre MÖ 1. yy'da Nasarath şehrinde yaşayan İmran'ın (Yoachim) karısı ve Hz. Meryem’in annesi. Hıristi­yanlarca 4.yy'dan beri tazim edilen Anna, resim ve gravürlerde Meryem ve bebek İsa ile birlikte gösterilir.

Bu bir Roma bayra­mıdır. Mart ayında dolunay zamanında kutlanmaktadır. Çünkü Mart ayı, tabiatın canlandığı ve savaş mevsimlerinin başla­dığı bir aydı. Bu bayramda sert dinî mera­simler icra ediliyor, adakiar yapılıyordu. Resmi ve özel takdimeler sunuluyordu. Bu bir halk bayramıdır. Gerçek anlamda bir kermesdir. Bu bayramda erkekler ve kadınlar, otların üzerine oturarak bol bol yerler ve içerler. Uzun yıllar yaşamak ümid edilir, müzik dinlenir ve danslar edilir.

Bakınız: Şartlı ölümsüzlük.

Tanrı Anu'nun çocukları; cehennemin 7 hakimi. Sü­merlerde onların yeni gelen ruhları yar­gılamak üzere cehennemin kapısında beklediklerine inanılırdı. Diğer zaman­larda ise onlar Ereşkigal'ın tahtı önünde otururlardı. İnanna, eniştesi Gugulanna'nın cenazesine iştirak et­mek üzere cehenneme indiğinde, An­nunaki ona bakmak ve ruhlara eziyet veren sözleri söylemek suretiyle İnanna'nın ölümüne neden olurlar. Ereşkigal gibi bu 7 hakimin de bir zamanlar cennette yaşadıklarına, ancak yanlış hareketleri nedeniyle cehennemde ya­şamaya mahkum edildiklerine inanılır.

4. yy'da Arianizm doktri­nine benzer görüşler savunan ve Pavlus'cu Hıristiyanlık dışında Aetius ve Eunomius tarafından yönlendirilen bir hareket.

(Aziz Anselm, Y.1033-1109) 1093'den itibaren Cantenbury başpis­koposluğu yapan Hıristiyan teolog ve filozof. Kral II. William ile ayrılıkları nedeniyle 1098'de Roma'ya gitti ve orada sürgünde kaldı. O, bir teolog ve filozof olarak erken dönem skolastik düşünürleri arasında önemli bir yere sahiptir. Öncekilerin aksine, dinsel İnançları kutsal metinler ve kilise yazarlarının görüşleri yerine akla ve mantığa dayalı olarak savunmaya çalışmıştır.

Eski Mısır geleneğinde gü­neş tanrısı Ra'nın kızı olarak düşünülen Anta, Mezopotamya verimlilik tanrı­çası İştar’ın Eski Mısır'daki bir karşılı­ğıydı.

Antakyalı Lucian’ın, İskenderiye okuluna karşı kur­duğu Kitab-ı Mukaddes'i araştırma okulu. Kitabı Mukaddes yorumunda alegorizm (remiz ve kinayeli anlatım) ve sembolizmi (simgesel ve mecazi an­latım) ön plana çıkaran İskenderiye ekolüne karşılık Antakya ekolü men­supları literalizm ve tarihsel yorumu yeğlerler. Bu ekolün en önemli temsil­cisi olan Mopseuestalı Theodor, tama­mıyla tarihsel kitaplar olması nedeniyle I ve II Tarihler gibi kitapların Kitabı Mukaddes'te yer almamasını savunmuş­tur. Ayrıca onlar, İsa'nın insani ve ilahi tabiatlarının ayrılığını vurgularlar. Onlar tarafından savunulan bu görüş Nasturilerce sürdürülmektedir. Bakınız: İsken­deriye İlahiyat Okulu.

İsa'nın, en büyük düş­manı olarak tasarlanmıştır. Antechrist, Hıristiyanlıkta Ahirzaman tasavvurların­da çok önemli bir yer tutmaktadır. Bizzat, Antichristos kelimesi İsa’nın hasmı anla­mına gelmektedir. Hıristiyanlıktaki Antechrist kavramı kökünü yahudiliğin kıyamet düşüncesinde bulmaktadır. Ya­hudilikte, İsrail milletine Gog ve Magog'un saldırıları Hezekiel 38-39'da di­le getirilmektedir. Bizzat Kudüs'te Tanrı Yahve, düşmanlar üzerinde zafer elde etmiş ve saltanatını göstermiştir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn84" rel="no follow - [84] Daniel kitabı ise bu mukaşefeleri za­lim hükümdar Antiochus Epiphane'ye tatbik etmekte ve onun bozgununu haber vermektedir. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn85" rel="no follow - [85] Böylece, Daniel’in kehanetleri hem Yahudi dünya­sında hem de Hıristiyan kilisesinde aktüelleşmektedir, Böylece, Tanrının düş­manları, ahir zamanda İsa'nın düşmanı olmaktadırlar. Kıyametle ilgili nutukla­rında İsa, Hıristiyanları, sahte Mesihlere karşı uyarmaktadır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn86" rel="no follow - - [87] İsa düşmanının yapacağı işler konusunda Pavlos'un dayandığı bilgiler Daniel 11/36'daki şu bilgilerdir: “Kral di­leğine göre yapacak ve kendisini yüksel­tecek ve kendini her ilâhtan büyük ede­cek ve ilâhların Allah’ına karşı şaşılacak şeyler söyliyecek ve gazap tamam olun­caya kadar işi iyi gidecek; çünkü hükmolunan şey yapılacaktır.” İsa düşmanı varlık konusunda Yuhanna’nın Vahiy adlı kitabında daha çok şey vardır: Orada bu garip varlık bir ca­navar şeklinde, on boynuzlu, yedi başlı bir hayvan olarak belirtilmiştir. Ayı ayak­lı, aslan ağızlı kaplana benzeyen bu cana­var, Allah'a küfür etmektedir. Antichristos ifadesi Yuhanna’nın mektup­larında da bulunmaktadır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn88" rel="no follow - Antechrist'i bütün şeytanî kafirlikleri be­lirten bir adam olarak düşünmektedir. Hıristiyanlıktaki Antechrist tasavvuru, islâmdaki Deccal inancı ile bir yakınlık arzetmektedir.

Yunanca. “karşıt seda”. Yahudi hav­ralarında olduğu gibi, Eski Hıristiyan ritüellerinde rahiple cemaat arasında karşılıklı olarak söylenen müzikal ilahi­ler. Katoliklerde ayin esnasında ilahile­rin başında ve sonunda söylenen naka­rat.

Hıristiyanlık tari­hinde yapılan ilk konsiller. 4. yy ile 9. yy arasında yapılan bu konsillere “genel konsiller” ya da “ökümenik konsiller” adı da verilir. Antikite konsiller Hıris­tiyanlık tarihindeki ilk 7 genel konsiti içerir. Bunlar 325 İznik Konsili, 381 İs­tanbul Konsili, 431 Efes Konsili, 451 Kadıköy Konsili, 553 İstanbul Konsili, 680/81 İstanbul Konsili ve 787 İznik Konsili. Öte yandan 869/70'te yapılan İstanbul Konsili'ni Roma Kilisesi genel konsiller arasına katarken İstanbul Kili­sesi bunu kabul etmez.

18. yy'da dinsel ilgisizlik temeline dayalı olarak gelişen politik ve dini bir liberal hareket. Kilisenin doğmalarına, imti­yazlarına, mülklerine ve siyasi nüfuzuna karşı çıkan ve ruhban sınıfını hedef alan bu hareket, 1789'daki Fransız devrimi sırasında aktif rol oynadı. Fran­sa'da hızla yayılan bu akım sonradan İspanya, Portekiz ve İtalya'da da yay­gınlaştı.

Hıristiyan li­teratüründe İsa Mesih düşmanlarını ifade etmede kullanılan bir terim. Ay­rıca Antikrist terimi ahir zamanda or­taya çıkacak ve Hıristiyanlığı tahrip etmeye çalışacak olan şeytani şahsiyet (Deccal) olarak da algılanır. İnanışa göre onun kuracağı saltanat, İsa Mesih’in yeryüzüne tekrar gelişiyle yıkılacak­tır. Hıristiyanlık tarihinde birçok kişi (Neron gibi) Deccal ilan edilmiştir. Hıristiyanlar, savaş ve kriz dönemle­rinde Antikristin ortaya çıkışını gözle­mişlerdir. Ortaçağda ve reformasyon döneminde çeşitli muhalif mezhepler birbirini Antikristlikle suçlamışlardır. Ayrıca Hıristiyanlarca, Müslümanlar da Antikristliğin gövdesi olarak nitelenmişlerdir.

Ahlaki kural ve kaide­lerden kurtulmuş olma görüşünü savu­nan doktrine verilen genel ad. Hıristi­yanlıkta bazı gnostik ekoller Antinomianizmi savunurlar. Bunlar maddenin kötü olduğunu, dolayısıyla bir madde olan bedenin hareketlerinin de ruh açı­sından değersiz olduğunu savunur ve önemli olanın iman ve bilgi olduğunu iddia ederler.

(ö. MÖ 163) MÖ 175'ten itibaren Suriye bölgesine ha­kim olan yönetici. 169'da Kudüs'e sal­dırarak tapınağı yağmaladı. 167'de Ya­hudi adetlerini yasakladı ve yerine pa­gan kültü tesis etmeye çalıştı. Onun bu uygulamaları Makkabi devrimine yol açtı. Bakınız: Makkabiler.

 Batıda gelişen Yahudi düşmanlığı. Yahudiler, yerleşmek üzere göç ettikleri birçok Batı ülkesinde hiç de hoş karşılanmadılar. Bunun, inanç farklılığından ve sosyal yapıdan kay­naklanan çeşitli sebepleri vardı. İnanç açısından, yeni vatanlarındaki Hıristi­yan yerli halk Yahudileri İsa Mesih katilleri, olarak görmekteydiler. Öte yandan, -bundan da önemli olanı- Ya­hudilerin göçmen olarak geldikleri bu bölgelerde genellikle içe dönük bir sos­yal yapı oluşturmaları, kendi aralarında kurdukları sıkı ekonomik dayanışma ve yerel yöneticilerle olan sıkı ilişkileri do­layısıyla ticari ve ekonomik açıdan yerli halkın seviyesi üzerine çıkmaları, hal­kın onlara karşı bir kin ve nefret hissi beslemesine neden oldu. Bunun sonu­cunda tarihte zaman zaman Yahudi yer­leşimcilere karşı irili ufaklı bazı sin­dirme ve takibat olayları meydana geldi. Bakınız: Nazizm

Antisemitizm terimi yerinde kullanılmış bir terim değildir. Çünkü Yahudilerden başka semit kavim­ler de vardır. Fakat Antisemitizm, Anti -Yahudilik Teriminin sinonimi olarak kul­lanılmaktadır.

Yahudi toplumunun dinî uzlaşmazlığı ve başka milletler içinde erimemesi olayı karşısında her zaman Yahudiler için düşmanca duygular kendini göstermiştir. Eski Ahit, yahudi milletinin maruz kaldı­ğı işkenceleri, sürgünleri anlatmaktadır. Nabuchodonosor (Buhtunnasr) dan (M.Ö. VI) M.Ö. II. Yüzyıla kadar Yahudiler, bir­çok zulme maruz kalmışlardır. M.S. 70 ve 132 yıllarındaki yahudi ayaklanması, Ya­hudilerin bölgelerden genel dağılımlarını meydana getirmiştir.

Yahudiliğin yegane varisi olan Hıristiyan­lık, Roma imparatorluğunda IV. Yüzyılın başında resmi din olma imtiyazına sahip olmuştur. İşte o andan itibaren bir Anti -Yahudilik hareketi doğmuştur, çünkü Antisemitizm terimi ancak XIX. yüzyılın or­taya çıkardığı bir terimdir. Anti-Yahudilik teriminin doğuşunun iki önemli dayanağı vardı: Birincisi, Yahudiler İsa'yı çarmıha germişler ve Tanrı katili olmuşlardır. Yahudilerin hepsi, bu ölümden sorumludur­lar, ikincisi, Yahudilerin bütün dünyaya dağıtılmaları, bu suçlarının cezası sonucu olmuştur.

Bu düşünceye dayalı politik, ekonomik ve sosyal baskılar Yahudiler açısından kesin sonuçlar vermemiştir. Yahudiler için çıka­rılan özel yasalara rağmen Yahudiler XI. Yüzyıla kadar, Hıristiyanlarla birlikte ya­şamışlar, elbiseleri, işleri ve dilleri Hıristiyanlarınkinden ayrılmamıştır. Yahudile­rin ayrıldıkları tek şey, onların inançları olmuştur.

XI. yüzyılın sonunda olan ilk haçlı seferleri ile birlikte Hıristiyanlar Yahudi düşmanlığına ilk kesin adımlarını atmışlardı. “Bundan böyle Hıristiyan toplumunda Yahudiler kanun dışı ilân edilmişlerdir”.

Artık onlar kendilerine tahsis edilen ghettolarda yaşamak zorundadırlar. Sivri şapka giymeye zorlanmışlar, ekonomik aktiviteden uzaklaştırılmışlar sadece tica­retle uğraşmaya zorlanmışlardır. Bu sos­yal baskıdan başka, Yahudiler Avrupa'da, savaşlardan, salgın hastalıklardan, eko­nomik krizlerden, çeşmeleri zehir­lemekten sorumlu tutulmuşlardır. Neti­cede Yahudiler 1290 yılında İngiltere'den, 1394 yılında Fransa'dan, 1492 yılında İs­panya'dan ve 1496 yılında Portekizden sürülmüşlerdir... Resmî kilise de bu baskı dairesine katılarak 1215 yılında yapılan IV. Latran komilinde Yahudiler için çok ağır tedbirler almıştır. Böylece Yahudiler, Engizisyonun imtiyazlı kurbanı ol­muşlardır.

Hıristiyan Yahudi düşmanlığını ne reform ne de Hümanizm hareketleri ve hatta ne de rönesans hareketleri kökünden kurutamamıştır. Avrupa'da ancak XVIII. Yüz­yılın “Aydınlanma hareketi” Yahudilere karşı haksızlık yapıldığı şuurunu uyandırabilmiştir. 27 Eylül 1791 tarihinden itiba­ren Yahudiler Fransada “Fransız vatan­daşı” olma hakkını elde etmişlerdir. Aynı hakkı Yahudiler 1852'de İtalya'da, 1866'da İngiltere'de, 1870'de Almanya'da, 1917 yılında Rusya'da elde etmişlerdir. Fakat Yahudilerin hürriyetlerine kavuş­ması olayı da “Yahudi düşmanlığı” hare­ketine yeni bir hız kazandırmış oldu. Mo­dern ekonominin gelişmesindeki onların büyük payı, özellikle ticarette ve ban­kalardaki başarıları, Yahudilere karşı bir kıskançlık ve düşmanlığın meydana gel­mesine neden olmuştur. Aşırı faizle para verme şikayetleri, yahudi tesanüdüne karşı kızgınlığı iyice artırıyordu. Diğer yandan, Yahudilerin ihtilalci hareketlere iştirak etmeleri de korkuyu büsbütün takviye ediyordu. Böylece Antisemitizm (Yahudi düşmanlığı) yavaş yavaş bir ya­bancı düşmanlığına ve ırk düşmanlığına bürünmüştü.

Fransa'da Antisemitizmin ele başı gazete­ci Edouard Drumont (18444917) idi. 1886'da “Yahudi Fransa” isimli bir kitap yazmıştı.

Almanya'da da 1918'den sonra Antisemi­tizm kuvvetlenmeye başlamıştı. Bir müd­det sonra da Adolf Hitler’in Nasyonal -Sosyalist partisinde bu hareket kristalleşmişti. Hitlerin Mein Kampf (Kavgam)-1923 adlı eseri ile, Alfred Rosenberg’in “Le Mythe du XX siecle” (XX. Yüzyılın mitolojisi” isimli eseri Almanya'daki Antisemitizmin temel kitapları olmuştur. Hitler 1933'de iktidara gelmiş ve kısa za­man sonra da yahudi düşmanlığına bilfiil icraatla başlanmıştır. Bu hareket II. Dünya harbi sonuna kadar devam etmiştir (1945). Bugün'de Antisemitik hareketler vardır. Filistinlilerin topraklarını işgal eden İsrail Devleti, onların haklarını iade edinceye kadar yakmdoğuda Antisemitik hareket­ler sona erecek gibi görünmüyor. Antise­mitizmin dünyada silinmesi için önce Ya­hudilerin ırkçılığı bırakmaları gereke­cektir.

Hı­ristiyan geleneğinde teslis fikrini redde­den ekolleri ifade için kullanılan bir terim. Antitrinitaryanist ekoller ara­sında Ebionitler, Subordinationizmi sa­vunanlar, Modalistler, Donatizm ve Arianizm taraftarlarıyla modern dö­nemdeki Unitaryanizm taraftarları sayı­labilir.

(St. Antonios, 251-356) Mısır­'da keşişliğin kurucusu kabul edilen ve mistik bir yaşamı ilke edinen Hıristiyan aziz. Kızıldeniz yakınındaki Deyr Mari Antonios manastırında yaşamıştır. Onun koyduğu kurallar, manastır haya­tını belli bir düzene bağlama açısından yapılan ilk teşebbüslerden birisi olarak kabul edilir.

Yunanca. “İnsan olma”. Hemen hemen bütün dinlerde mevcut olan İnsanın yaratılışı veya var oluşu teorile­rini ele alan bilim dalı. İnsanın yaratı­lışı konusunda ilk insanın yüce tanrı tarafından topraktan yaratılması tasav­vuru yanı sıra, onun tanrıların kurban ettiği bir devden ya da tanrının döktüğü kanın toprakla birleşmesinden oluştuğu, kötü güçlerin yeryüzüne ha-kim olmak amacıyla tanrıya karşı insan bedenini yarattıklarını, ancak tanrının da ona kendi aleminden bir ruh yerleş­tirerek onların bu amacını boşa çıkar­dığı, insanların tanrıların çeşitli uzuvla­rından meydana geldikleri ve benzeri birçok tasavvur vardır.

Yunanca. “insan taşıyıcı”. Hıris­tiyanlıkta Meryem'e verilen bir unvan. Bakınız: Teotokos.

Yunanca. antropos (insan) ve morphe (şekil) terimlerinden türe­tilmiştir; tanrıların insana benzer şe­kilde tanımlanmasını ifade eder. Başta politeist dinler olmak üzere birçok dini gelenekte uluhiyetin bu şekilde tanımlandığı görülmektedir. Örneğin Eski Ahit'te tanrının, insan görünümüne sahip olan bir kral şeklinde tasvir edil­diği görülür. Buna göre tanrı Yahve, çeşitli defalar insan şeklinde gözüken bir tanrısal varlıktır.

1890'na doğru Peré Antoine denilen, Antoine Louis (1846-1912) tarafından kurulan ispritmacı bir dini harekettir. Antoinistler, tenasüh aki­desine inanmaktadırlar. İsa, bizzat şifa ve­rici bir medyumdur. Et yememek tavsiye edilir. Bu dini hareket, Belçika'da, Fran­sa'da, İtalya'da, Brezilya'da yayılmıştır. Fransadaki mabedleri, Li1-le'de, Valenciennes'de, Paris'de, Cher-bourg'da, Aix-Les Bains'de Orleans'da, Ronen'de, Saint-Etienne'de, Tours'da, Vichy ve Ni­ce'de bulunmaktadır. Tahminen 150.000 mensupları vardır.

Çeşitli dinsel gelenek­lerde tanrının insan nitelikli olarak ta­nımlanması. Örneğin Eski Ahit'te Yahve, insan niteliklerine sahip bir yüce varlık olarak karşımıza çıkar. Onun yorulan, dinlenen, koklayan, yiyip içen, ayaklarını yıkayan, kaprislere sahip olan, insanları kıskanan, öğrenen, pişman olan, güreş yapan ve hatta gü­reşte yenilen bir figür olduğu üzerinde durulur.

 R. Steiner (1861-1925) tarafından geliştiri­len, reinkarnasyon inancı da dahil bir ruhsal gelişim sistemi. Steiner, insan zihninin ruhsal alemle temas kurabilme yeteneğine sahip olduğunu, güçlendirilebilen şuurun ruhsal alemi algılayabi­leceğini savundu. “Bilme yolu” adını verdiği bu sistemini yayma doğrultu­sunda 1912'de Antroposofi Derneği'ni kurdu. Ayrıca o, İsa Mesih'i merkezi bir güç olarak kabul etti. Ancak onun İsa ile ilgili görüşü Hıristiyanlıktan ol­dukça farklıdır.

İlk Hıristi­yan keşişlerinden olan Antonios, Hıristi­yanlıkta teşkilatlı manastır hayatının ilk modellerini kurmuştur. Manastır hayatı için koyduğu kurallar, manastırlardaki manevi disiplini temin etmiştir. Tebli Pavlus'un müritlerinden olan Antonius, yirmi yaşında çileci ve zahid bir hayat sürmeye başlamıştır. On beş yıl sonra, mutlak bir inziva hayatı için Nil sahilin­deki Pispir mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn89" rel="no follow - [89] dağına çekilmiştir. İnziva hayatı boyunca şeytanla ciddi bir mücadeleye giriştiği kaydedilmektedir. 305 yılında inziva ha­yatını terkederek, kendisini çevresin­dekileri eğitmeye vermiştir. Milan fermanından sonra (313) Deyr-Mari Antonios manastırının bulunduğu Doğu çölünde bir dağa yerleşmiştir. Burada çok sayıda ziyaretçi ile görüşmüş, zaman za­man çölü aşarak Pispir'e ve İskenderiyye'ye gitmiştir. Ariusçu düşün­ceye karşı İskenderiyye'de mücadele et­miştir.

Antonios'dan sonra çöle gelen ilk Hıristi­yan keşişleri, kendilerini Tanrının öncü kuvveti olarak görüyorlardı, onlar da perhize ve çileye önem veriyorlardı, böy­lece de Antonios gibi manevi bir makama erişeceklerine inanıyorlardı. Bunun için şeytana kanmamaya çalışıyorlardı, İsken­deriye piskoposu aziz Athanasios'a göre, şeytan, Antonios'a baştan çıkarıcı ya da korkutucu hayaller biçiminde saldırmıştı. Hatta oruç tuttuğu dönemlerde Antonios'a ekmek getiren bir keşiş olmak­tadır. Bazan şeytan,  kadın veya vahşi hayvan şekline girmektedir. Bazan da bir asker kılığında görünür. Antonios haya­tında birçok manevi kriz geçirmiştir. An­cak, güçlü duaları ve tövbeleri sayesinde, şeytanın igvalarını yenmiştir. Antonios bu ruhsal deneyimlerden, Hıris­tiyan manastır geleneğinin önderi olarak çıkmıştır. Antonios ismi bir manastır er­kanı haline gelmiştir, Antonios'a atfedilen yazılar ve konuşmalar “Aziz Antonios'un yaşamı” isimli kitapta toplanmıştır. Antonios'un manastır disiplini, Ermeniler ve Kiptiler tarafından hâlâ uygulanmak­tadır.

Orta çağda aziz Antonios'a çok önem ve­rilmiştir. XII. Yüzyılda La Mot-Te'da Aziz Antoniosun hasta bakıcıları tarikatı kurulmuştur. Bu tarikat üyeleri, Aziz Antonios ateşi denilen bir hastalığı tedavi ediyorlardı. Ve siyah harmanileri ile elle­rindeki küçük zilleri çalarak sadaka topluyorlardı.

Allaha insanî şe­kil atfeden ve ona insanî duygular ve ak­siyonlar isnad eden Kitab-ı Mukaddes ifadelerinin ortaya koyduğu Tanrı şekli­dir. Bu ifadelere göre Allah'ın yüzü vardır, mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn90" rel="no follow - [90] gözleri vardır, mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn91" rel="no follow - [91] sesi vardır, mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn92" rel="no follow - [92] ; kalbi vardır mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn93" rel="no follow - [93] . İnsan görünümü altında tas­vir edilen Tanrı, yine bir takım insanî faa­liyetlerde bulunmaktadır: Allah görmektedir mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn94" rel="no follow - [94] , işitmektedir ve konuş­maktadır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn95" rel="no follow - [95] Bu anlayışa göre Tanrısal faaliyetler tamamen insanî faa­liyetlere bürünmektedir. Allah, yerin top­rağından adam yapıyor mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn96" rel="no follow - [96] , Aden'de bir bahçe yapıyor mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn97" rel="no follow - [97] ve savaşa gibi savaş yapıyor. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn98" rel="no follow - [98] Bir duvarcı ustasının eli gibi, Tanrının elleri bir mabed yapıyor. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn99" rel="no follow - [99] Eski Ahitte, Tanrıdan bahseden ifadeler, komşu kabilelere gönderilen metinlerde de bulunmaktadır. Tufandan sonra Tanrı, hoş kokuyu koklamıştır. Şüphesiz Tanrı konusundaki Antropomorfik ifade, Eski Ahidin yegane ifade­si değildir. Eski Ahidde antropormorfizmin karşıtı ifadeler de vardır. Me­selâ Çıkış 33/20'de şöyle denmektedir: “Yüzümü göremezsin; çünkü insan beni görüp de yaşıyamaz” Antropomorfizmin hedefi, insana yakın, canlı bir tanrının varlığını hissettirmektir. Fakat bu görü­şün tehlikeli yönü de vardır. O da, putpe­restliğe götürme tehlikesidir. Böylece, İsrail geleneğinin antropomorfizmi sınırla­ma yönü de olmuştur. Meselâ İşaya 6/1'de Rabbin, yüce ve yüksek bir taht üzerinde otururken görüldüğünü ve eteklerinin mabedi doldurduğunu okuyoruz. Fakat ifade bu noktada kalıyor. Daha ileriye git­miyor. Hezekiel'de 1/26 da, “Taht ben­zeyişi üzerinde, yukarıdan insan görü­nüşünün benzeyişi” vardı denilmektedir. Antropomorfik düşüncelerle birlikte Yahudilikte Tanrının yine yeri ayrıdır. İsa'ya 45/15-16'da “Allah’ın kendini giz­lediği” ifade edilmektedir. Tanrılara in­san özellikleri vermek, yunan mitolojisin­de de çok görülen bir olaydır. Antik Yunan'da Tanrılar tamamen insanî özellikle­re sahiptir. Bunun için orada Tanrılar se­vişirler, dövüşürler, yalan söylerler ve kıskanırlar.

Antropomorfizmin nasıl oluştuğunu ke­sin olarak söylemek zor olmakla birlikte, insanlar kutsiyet atfettikleri varlıklara kendi sıfatlarını vermişlerdir. Böylece, on­lara daha yakın olmayı düşünmüş olabi­lirler. Ancak bu putperestliği doğuracağı için, tehlikeli olmuştur.

Hindularca uygulanan ölü gömme adetleri. Tabi olunan kast ve mezheplere göre değişmekle birlikte, genellikle cesetlerin yakılması ve külle­rinin kutsal ırmak ve dağlara serpilmesi törenlerinden oluşur.

Mezopotamya'nın gökyüzü ve sema tanrısı. Anşar ve Kişar'ın oğlu; Antu'nun kocası ve Annunaki’nin babaları. Boynuzlu başlığıyla Anu, yöneticilik ve kraliyet düşüncesinin kişileştirilmiş ha­liydi. Sümerliler onu An diye adlandı­rırlar. Onun tanrıların efendisi, koru­yucusu ve babası olduğuna, zaman za­man diğer tanrıların yardımına gittiğine inanılırdı. Onun otoritesi Enlil gibi tanrıların başarısının sonucu olarak kü­çüldü. Anu, İnsanlarla ilgilenmeyen ve onlardan fazla rahatsız olmayan bir tan­rıydı. Yıldızlar onun askerleri, Saman­yolu ise onun kişisel yolu idi. Onun için Uruk'ta yapılmış olan (MÖ 3000 yıllarına ait) şahane bir tapınak vardı.

Eski Mısır geleneğinde mumyalama ve mezarlarla ilgili cenaze tanrısı. Çakal başlı bir adam şeklinde tasvir edilen Anubis’in görevi, tanrı Thoth ile birlikte her ruhun kalbini gerçeğin sembolü olan bir tüy ile tart­maktı. Eski Mısır'da kült merkezi Cynopolis (El Kes) olan Anubis, ölünün bir koruyucusu olarak değerlendirilirdi. Babası Osiris, annesi ise Nefisis (Nephythys) idi.

Eski Mısır inancında tanrı Khnum'un eşi olan Anuket özellikle Asvan ile özdeşleştiri­lirdi.

Sabiilikte, yeryüzü ve insa­nın yaratılışı sonrası ışık aleminden yeryüzüne indirilen ruhun muhafızı ola­rak gönderilen üç ilahi koruyucu ruhtan birisi. Bu koruyucu ruhların diğerleri ise Hibil ve Şitil'dir. Ayrıca Anuş'un, tarihsel bir figür olarak ilk insan Adem’in torunu Şitil’in oğlu olduğuna inanı­lır.

Çin kültüründe yağmur ve deniz tan­rıları; dört ejderha kral. Bu dört ejderha kardeşin isimleri Ao Ch’in, Ao Kuang, Ao Jun ve Ao Shun idi. Bunların, jade Emperor'un tebası olduklarına inanılır ve her birine yeryüzü ve denizlerin bir bölümünün ayrıldığı kabul edilirdi. Halk, özellikle kurak mevsimlerde bez­den ejderha tasvirleri yaparak sokak­larda gösteriler düzenlerdi.

MS 2. yy'da yaşayan bir gnostik mezhep kurucusu; Marcion'un talebesi. İsa'nın kişiliğiyle ilgili daha az Doketik . olan bir doktrin üzerine düalizmini oturttu. Ona göre İsa Mesih, bizzat kendisi dünyanın yaratıcısı olmayan iyi Tanrı'dan kaynaklanmıştı.

Eski Mısır'da güneşin düşmanı olarak kabul edilen şeytan ta­biatlı ilahi varlık. Nil nehrinin derin­liklerinde yaşadığı kabul edilen Apep’in büyük bir yılan olduğuna ve karan­lık, fırtına, gece, yeraltı dünyası ve ölümü sembolize ettiğine inanılırdı. Ayrıca onun her gece güneş tanrısı Ra ile savaştığı, ancak her seferinde de yenildiği ve güneşin tekrar doğduğu dü­şünülürdü. İnanışa göre, Apep'e karşı Ra'yı bir başka ejderha olan Mehen ko­rurdu.

 Monofizitliğin Halikarnas piskoposu Julian tarafından kurulan bir kolu. On­lara göre inkarnasyon anından itibaren Mesih’in dünyevi vücudu yok olmaz ve ölümsüz tabiata sahipti. Ancak bu du­rum onu, özgür bir iradeyle ıstırabı ve ölümü tatmaktan alıkoymadı.

Eski Mısır'da gü­neş diski ve kıvrılmış kobra suretlerini taşıyan bir boğa şeklinde tasavvur edilen bir ilahi varlık. Ptah'ın kutsal hay­vanı olarak kabul edilen Apis'i temsilen, Memphis'de gerçek bir boğa bu­lundurulur ve bu, Ptah ve Osiris’in bir inkarnasyonu olarak görülürdü. Başlan­gıçta Nil tanrısı Hapi biçiminde olan Apis, muhtemelen bereketle ilişkili bir uluhiyet elmalıdır.

Mısır'da Firavunlar döneminde gö­rülen kutsal Boğa kültüdür. M.Ö. Birinci bin yılda görülmüştür. Apis, önce verim­lilik Tanrısı iken, sonra dünya’nın yaratı­cısı olan Ptah'a ortak olmuştur. Bu du­rumda da cenaze ile ilgili bir Tanrı'dır. Kutsal hayvanın ölümü halinde yapılan merasimde çok önemli ayinler icra edilir­di. Yetmiş gün yas tutulur, Memphis'tekî Serapeum mezarlarına konulurdu. Yeni bir Apis boğası da hayvanların içinden benekli tüylerine göre seçiliyordu. Apis boğası ölünceye kadar tapınakda beslen­mektedir. Ölen Apis boğasının yerine, ye­ni bir Apis boğasının seçimi de halk nezdinde büyük şenliklere vesile oluyordu. Bu Apis kültü, Memphis'de yaygındı.

Muhtemelen MS 1. yy'a ait olan apokrif bir metin olan bu eser, İb­rahim’in puta tapıcılıktan nasıl döndü­ğünü anlatır. Ayrıca semavi alemlerde İbrahim’in tecrübe ettiği bir dizi viz­yonu da içerir. Bu esere daha ziyade Yahudi geleneği hakim olmakla bir­likte, az da olsa Hıristiyanlık izleri taşı­dığı da iddia edilmektedir.

Milâdi ilk asırlarda Yahudi ve Hıristiyan muhitlerde, dünyanın sonu konusunda oldukça yaygın olan bir ede­biyat türüdür. Bu vizyonlardan bazıları, korkunç sahneler tasvir etmektedir. Bun­ları, Hezekiel’in, Zekeriyanm, Jo-el’in ve Daniel’in kehanetlerinde bulmak müm­kündür.

Apokalips ismini taşıyan yeni Ahidin son kitabı, Havari Yuhanna'ya veya onun en yakın talebelerinden birine atfedilmekte­dir. Bu bölüm, 94-95 yılma doğru Domitien’in saltanatının sonunda ya­zılmıştır. Neron'a telmihte bulunan bazı kısımlar ise bu tarihten önce yazılmış ola­bilir. Her kitap, Roma İmparatorluğunun bir döneminin zulümleri üzerinde merkezileşmiştir. Bu zulümler, dünyanın sonu­nu ve İsa'nın saltanatının kesin tesisini haber veren işaretler olarak kabul edilmiş­tir. Bunun için bunların yorumu iki sevi­yede ortaya çıkmıştır: Biri tarihi, diğeri profetik ve eskatolojiktir. Her iki halde de yorum, rakamların sembolik ifadesine ve baş döndürücü imajlara dayanmaktadır. Aşkın bir dünyanın sırları üzerine daya­nan eskatolojik düşüncelerin tabiatüstü şahsiyetler aracılığı ile ortaya konduğu edebiyat, Apokalips edebiyatı meydana getirmiştir. Bu eserler, Tanrı’nın yapısını, doğaüstü varlıkları ve zamanların sonu­nu ihtiva etmektedir. Apocalypse kelime­si, yunancadan gelmekte ve “açıklama” ve “ortaya çıkma” anlamına gelmektedir. Bu kelime, ilk defa, Hıristiyan yazılarında kullanılmıştır. Meselâ, Yuhanna’nın vah­yi, bunların arasındadır. M.Ö. 111. Asırdan itibaren yahudi metinlerinde de görülür. Bu metinler, IV. Ezra, II. Baruh ve I. Enoh'da bulunmaktadır. Yine 1947'de bu­lunan “ölü deniz tomarların”da da Apokalips kelimesi görülmektedir. Danie] Kitabı ve 1. Enoh'un bazı bölümleri, Krai Antiokhus Epifanes’in yönetimi altında işkence çeken Yahudilerin döneminde ya­zılmıştır. IV. Ezra ve II. Baruh ise, Romalı­lara karşı verilen savaştan ve Kudüs'ün tahribinden sonra yazılmıştır. Yahudi Apocalipsi yazılarının tamamı, Anonim­dir.

Apocalips yazıları yazanlar kendilerinin “kötülükle yönetilen” bu dünya ile doğ­ruluğun hâkim olacağı öbür dünya ara­sındaki “son nesil” olduklarına inan­maktadırlar. “Ahir zaman” ise, dünyada­ki fiziki çalkantıların oluştuğu, yeni ve yoğun şekil değişikliğine uğradığı kozmik bir kargaşayı belirtmektedir. Yahudi-Hıristiyan çizgide Apokalipsin kökenleri, peygamberlerin vizyonlarına dayan­maktadır. Yahudi Apocalipsine görü, dünyanın sonunda evren ani bir değişik­liğe uğrayacak ve dünyanın şekli bozula­caktır. İnsanlar, manevi kurtuluşa ilahi iradeyle ulaşabileceklerdir.

Yahudi Apocalipsinin, Talmud öncesi dö­nemdeki özellikleri şunlardır:

1- Mesihi dönemin gelmesi

2- Meleklerin yeryüzü ile gökyüzü arasında belli vazifelerle görevli olması.

3- Gizli bilgiler

4- Gök ile ilgili miraç gezintileri

5- Kötülük, şeytanın, Tanrıya karşı isyan ettirdiği bir melekler çetesinin ortaya koyduğu bir günahtır.

MS. I. Yüzyılda Midraşik ve Talmudik Hahamlar, Apocalipsiyi yeniden şekillen­dirmişlerdir. VII. Yüzyıldan X. Yüzyıla kadar Eretz Yisrael'de ve yakın doğuda mesihi spekülasyonlarla Apokaliptik me­tinlerin yorumu, yeniden önem kazanmış­tır. XVI. Yüzyılda, Yahudilerin İspan­ya'dan sürgün edilmesine bir tepki ola­rak, mesihi Apokaliptisizm, Akdeniz hav­zasında yayılmıştır. İzak Abravanet (1437-1508), Daniel Kitabını yorumlayarak mesihi çağın 1503'de başlayacağını söy­lemiştir. Bu çalışmalar, XVII. Yüzyılda Sabetay Tsvi'nin mesihi hareketinin orta­ya çıkmasını sağlamıştır. Enoh kitabı, Zohar'da da birkaç defa zikredilmiştir. Apokaliptik edebiyat, Kabala'da daha et­kin şekilde kendini hissettirmiştir.

Apokalips (Apocalypse) “vahiy” ya da “gizli olanı ifşa etme, açma” anlamlarına gelir. Dolayısıyla Apokaliptik metinler, nor­malde gizli olan şeyleri ifşa etme veya gelecekle ilgili birtakım bilgiler verme muhtevasında olan metinlerdir. Yahudi Apokaliptik metinleri, yaklaşık olarak MÖ 200-MS 100 tarihleri arasına ait­tir. Bunlar arasında Daniel’in Kitabı, Enock'un Kitabı, Enoch'un Sırları Kitabı, İbrahim’in Vahyi, Adem’in Vahyi ve Baruch'un Vahyi gibi metinler bulunur. Diğer taraftan Pavlus'un Vahyi ve Peter’in Vahyi gibi metinler ise Hıristiyan Apokaliptik metinleri arasında yer alır.

Ahir zamanla, gelecekle ilgili bilgi veren kehanette bulunan kişi. Yahudi Apokaliptikerleri ahir za­manda gelecek olan mesih devrini, Hı­ristiyan apokaliptikerleri ise İsa'nın geri dönüşünü ve kötülüğe karşı vereceği mücadeleyi tasvir ederler.

Yunanca. “yeniden kurma”. Kainatın ilk yaratılıştaki kemalatına geri dönüşünü, bütün insanlığın Hıris­tiyan inancına döneceğini ve günahın kalkacağını varsayan görüş. Bu görüşün ilk temsilcilerinden sayılan Origen (185-254) ve Gregor Nyssa'nın (331-394) yanı sıra, 19. yy'da Friedrich Scheiermacher de bunu savunur.

Yunancada “gizlenmiş” anla­mına gelen terim, genel anlamda dinsel literatür içerisinde sahih ve otantik ola­rak kabul edilmeyen metinleri ifade eder. Özelde ise Apokrif metinler,

(1) Tanah'a (Yahudi Kitabı Mukaddesine) dahil edilmemiş olan, fakat Eski Ahit’in Yunanca nüshasının parçaları ol­duğu ifade edilen Eski Ahit metinle­rini, yani I. ve II. Esdras, Tobit, Judith ve Süleyman'ın Hikmeti gibi metinleri;

(2) Kanonik metinlerin dışındaki Yeni Ahit'le ilişkili metinleri, yani Gnostik İnciller, Çocukluk Incilleri ve çeşitli sözlü İncil gelenekleri gibi metinleri kapsar. Bakınız: Kanonik.

Yahudi kitaplarının tasnifi zor bir iştir. Özellikle kutsal telâkki edilen ki­tapların, onların orijinal dilinin, İbranice, Aramice veya Yunanca olup olmadığı tar­tışmalı bir konudur. Yine bu kitapların sırf Yahudi veya sırf Hıristiyan çevrelerde yazıldığı da tartışılmaktadır. Burada bu apokrif kitapları, aid oldukları kişilere gö­re sıralayacağız:

1- Tevratın ilk beş kitabının dışındaki ki­taplar: Adem ve Havva'nın hayatı ile ilgili bir kitaptır. Henoch'a bağlanmaktadır. Habeşce muhafaza edilmiştir. Ancak Kumran'da,  Aramice orijinal parçalarla, Yunanca parçaları ele geçmiştir. Bu kitap, Takvim mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn100" rel="no follow - - [101] , “Rüyalar Kitabı” mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn102" rel="no follow - Dağınık bir takım parçalar “Noe'nin kitabın”dan gelmektedir. Henoch'un yazı­ları, Noe tarafından, Eski Ahid’in patrik­lerine ve Levi soyuna ulaştırılmışa ben­zemektedir.

(MS 310-390) Ariusculara karşı, İsa Mesih’in tabiatı konusunda, tanrısal Logos'un insani anlayışla İsa'­nın vücuduna yerleştiği ve İsa'nın tam ve kamil bir tanrı olduğu görüşünü sa­vunan Hıristiyan ilahiyatçı. Görüşleri Monofizitlik olarak merkezi kilise tara­fından reddedilmiştir. Bakınız: Arius, Monofizitizm.

Eski Yunan'ın keha­net, müzik ve ilaç tanrısı; Artemis’in kardeşi. Zeus ve Athena'dan sonra en büyük tanrı olan Apollo, yay ve lir ile tasvir edilirdi. Mitolojiye göre o, hari­kulade bir şekilde yetiştirilmiş ve büyük ejderhayı öldürmekle görevlendirilmiş­tir. İlk aşkı Daphne olmakla birlikte o, bir yılan suretine girerek Dypore ile ve bir kurt suretine girerek Kyrene ile bir­leşti. Ayrıca Coronis'ten ise onun şifa tanrısı olan oğlu Asclepius doğdu. Apollo; toleranslı, genç, bilge, güzel, güçlü ve adildi.

Yunan Tanrısıdır. Roma'da şi­faya kavuşturan bir Tanrı olarak kabul edilmektedir. Bunun için ona, “Apollo Medicus” denmiştir. Bunun adına adanan bir tapınak kurulmuştur. Apollo tapınağı bölgesi, Apollinaire diye anılıyordu. Apollo'nun şifa verici karakterinden do­layı Vesta rahibeleri onu “Apollo Medice” diye adlandırıyorlardı. Zamanla Apollo'nun tedavi edici karakte­rine bir de zafer kazanmak adma kahinlik oyunları eklenmiştir. Augustus zamanın­da, Apollo kültü en parlak günlerinden birini yaşamıştır. M.S. 28 de Octavinus, Apollo için kendi sarayının yakınlarına Palatinus tepesi üzerine muhteşem bir tapınak yaptırmıştır.

M.Ö. 17 yılında, yüzyıl oyunları nedeniy­le yapılan merasimlerin, Apollo'ya da yapıldığı görülmektedir.

Yunan mitolojisi içinde Apollon, maddeye hükmeden ruhun vo düşüncenin bir simgesi olmuştur. Yunan­lılar Apollon'a çok farklı karakterler yük­lemişlerdir, Platon, Apollon'un özellikleri konusunda şunları nakleder:

1- Armdıran bir hekim,

2- Dürüst kahin,

3- Okçu,

4- Dünyevi ve semavi ahengin sahibi... Çok eski çağlardan itibaren bu Tanrı figürü, çok yönlü ve zengin bir figür olmakla be­raber, son derece iyi yapılanmış ve orga­nik bir uyuma sahip olmuştur. Arkaik dönemde bu figürün erişilmez, parça par­ça oluşturulmuş bir figür olmasının da pek önemi yoktur. Yunan filozoflarının tasvir ettiği Apollon figürünün gelişim süreci aşağıdaki şekilde olmuştur: Yunan düşüncesinde Apollon, diğer Tan­rıları titreten bir yapıya sahiptir. Apollon, ışıldayan yayını gerdiğinde, hepsi otur­dukları yerlerden fırlar ve kaçarlardı. Yu­nan şiirinde Apollon'un doğuşundan çok, onun tanrılar arasında meydana getirdiği gerginlikten bahsedilir. Apollon, etrafına korku saçan bir Tanrıdır. Apollon da kar­deşi Hermes gibi Olympos'u sonradan ele geçirir. Böylece, Tanrılar kralının oğlu, “uzaklarda, terkedilmiş kayalar üstünde, sadece foklarla deniz canavarlarının gelip doğum yaptıkları bir yerde doğar.” Bir ada olan Leto önce Artemis'i sonra Apollon'u doğurmuştur. Apollon doğun­ca Asteria adası altınla donanır. Apollon doğar doğmaz, kumdağmı çıkarır, yayını alır ve kendisini Zeus'un, niyetlerini bilen ve onları haber veren olarak ilân eder. Fa­kat kahinlerin efendisi olmadan önce, uzun müddet başıboş dolaşır. Apollon genç erkek olarak zaferler kaza­nır ve Olympos'a kabul edilir. Gençliğinin ilk yıllarında, güçlü ve yapılı görüntüsüy­le... Uzun saçları, omuzlarına dökülüyor­du. Apollon'la ilgili bütün mitolojik hika­yeler bir yandan insanlara “yakınlığı”, di­ğer yandan da “uzaklığı” ortaya koymak­tadır. Sürgünler, yolculuklar onu insanla­ra yakınlaştırmaktadır. Çünkü böylece in­sanlarla aynı kaderi paylaşmaktadır. Koruduklarına hep uzak kalan, sevdiklerini bile korkutan Apollon, cennet ülkesine inzivaya çekilir. Böylece, insanlardan uzaklaşır. Yunanlılar Apollon'a “Yüce Tanrı” karakterim rahatça vermişlerdir. Apollon'un diğer bir karakteri de “uzak­tan çarpması” dır; Onun okları, insanlara ve hayvanlara ölüm ve hastalık taşımak­tadır. Apollon'un bu tahrip özelliğinden dolayı ona Apollunai (yıkım getiren) denmiştir. Apollon, Yunanlılara kızdığında oku korkunç sesler meydana getirmek­tedir. Apollon, kötülüğü de uzaklaştırır. Bunun için, Delphoi canavarını yayı ile öldürür; insanları bu canavarın şerrinden kurtarır. Bu, özelliklerle Apollon, “kurta­rıcı” veya “okçu-Tanrı” isimleriyle anıl­maktadır.

Apollon'un diğer bir özelliği de onun ka­hin bir Tanrı olmasıydı. Delphoi'de, Tan­rıyı karşılamak için gerekli riski gerçekleş­tiren rahibesi Pythia, Tanrının kehanetle­rini kimi zaman düz yazı, bazanda şiir ha­linde insanlara bildiriyordu ve onun ağ­zıyla “Ben” diyordu. Apoilon üç özelliği ile gerçek bir kahin olmaktadır: Aydınla­tan - saf olan - Hastalığı uzaklaştıran he­kimdir. O, bütün bunların çaresini bilen kahindir. Bu durumu, Aiskhylos, “Kâhin-Hekim” olarak adlandırır. Platon, Apollon ile ilgili şunları söyler: Hem he­kim hem kahin olan tanrı, aynı etkileri, aynı işlemleri yaratır.

Okçu Apollon'un diğer bir özelliği de tan­rılara dans ettirmesidir. Apollon'un Homeros İlâhileri'nin başında ürkütücü bir biçimde ortaya çıkışına karşılık, ikinci bölümde bu Tanrısal varlığın belirsiz simgesinin altını çizmek isteyen bir görü­nüm sergiler. Apollon'un dansı coşkulu ve çılgın değildir. Aksine, dengelidir.

Özellikle Hıristiyan geleneğinde kendi inançlarını ve dini geleneklerini savunmak ve diğerlerini reddetmek amacıyla kaleme alman eserler. En meşhur apolojetik eserler­den birisi Augustin’in Tanrı Devleti'dir.

Yunanca. “savunma”. Hıristiyan geleneğinde ilahiyat bilimle­rinin bir dalı olarak kabul edilen ve Hı­ristiyanlığın savunulmasını konu edi­nen öğreti. Yeni Katolik apolojısine “Temel İlahiyat”, Protestan apolojisine ise “Prensipler öğretisi” adı verilir.

İnanç esaslarını makul bir şe­kilde savunmak ve diğer kimseleri kendi inançlarına çekmek için eserle­rini kaleme alan Hıristiyan yazarlara verilen ad. Aristidas, Justin Martyr, Tatian ve Tertullian gibi yazarlar bu kategoriye girer.

Yunanca. “Düşme, irtidat”. Hıristiyan inancından çıkma, irtidat etme. Hıristiyanlık tarihinde en meşhur Apostat olarak Roma impara­toru Julian (ö. 363) gösterilir. O, bir Hıristiyanken Roma dinine dönmüş ve bu dini tekrar canlandırabilmek ve Hı­ristiyanlığı önleyebilmek için mücadele etmiştir.

Bakınız: Havari.

Hıristiyanlığın ilk dönemlerinde yaşayan ve çalışmaları kısmen ya da tamamen günümüze kadar ulaşan Hıristiyan yasarlar. Roma'lı Clement, Ignatius, Hermas, Polycarp ve Papias gibi yazarlar bunlar arasında yer alır. Apostolik Babalar terimi ilk kez 6.yy'da kullanılmaya başlanmıştır.

Hıristiyan­lıkta “Havariler iman öğretisi” diye adlandırılan amentü. “Baba olan tanrıya ...” diye başlayan ve hemen hemen bü­tün kiliselerce kabul edilen bu İman formülünün en eski şekli 2.yy'da Roma'da, bugünkü bilinen şekli ise 5.yy'da Güney Galya'da ortaya çıkmıştır. Bakınız: Kredo.

Bir insanın yücel­tilmesi, İlahlaştırıIması ve putlaştırılması. Eski Yunanlılar, Romalılar ve di­ğer birçok toplumda başta krallar ve imparatorlar olmak üzere bazı yönetici­ler, askerler, zenginler ve diğer çeşitli ileri gelenler hayatlarında veya ölüm­leri sonrası ilahlaştırılmışlar, bunlara tazim bir devlet kültü haline getirilmiş­tir. Bakınız: Kral Tanrı kültü.

İnanan kişiyi kötü­lüğe karşı koruyucu olan dinsel ayin ve ibadetler.

Hıristiyanlıkta piskoposlarca verilen kitap basım izni; Katolîsizmde Papa X. Leo tarafından 1515'te ceza tehdidi ile verilmiştir.

Hint mitolojisinde, Gandharva adlı müzikçilerle birlikte tanrı İndra'nın cennetinde bulunan şarkıcı ve dansçılar.

Özellikle dinsel mimaride ve yapı­larda, yapının ucunda yer alan yarım daire, yarım kubbe veya çokgen planlı bölüm. Pagan mabedlerinde putların durduğu genişletilmiş bir niş. Kilise­lerde ise doğu uçta akarın bulunduğu özenilmiş, gösterişli kısım.

Babil’in sonsuz çukuru; yeryüzünü kuşatan ve çevreleyen sular. Babil mito­lojisine göre tanrılar şeker, tuz ve kokulu suların karışımından meydana geldi. Yer altınıi saran Apsu ise dereler ve kaynak sular meydana getirerek yeri delmeyi başardı. Tanrıların doğuşu son­rası Apsu, onların ses ve gürültüsünden rahatsız oldu ve anneleri Tiamat'a şika­yet etti. Apsu'nun bu şikayeti sonrası tanrılar arasında birçok savaş çıktı ve sonunda bu savaş bizzat Tiamat'ın ölü­müyle sonuçlandı.

Ortaçağda Avrupa'da, özellikle Fransa'da 1 Haziran'da kutla­nan bir bayram. Çılgınlıklarla dolu tö­renlerle kutlanan bu bayram 16.yy'da kayboldu.

1225 yılında Napoli bölgesinde Roccasecca'da doğmuştur. Beş yaşında Monte Cassino Benediktin başpiskoposuna teslim edil­miştir. Bu dönemde ailenin en büyük oğ­lunun böyle kiliseye adanması bir adetti. 1239'dan 1244'e kadar Napoli'de okumuş, Dominiken tarikatının disiplinine girmiş­tir. Ailesinin muhalefetine rağmen Dominiken olmuştur. 1245 yılında Paris'e ve Colognne'a gönderilmiş, büyük Albert’in 1248'den 1252 yılına kadar hoca­lığını yapmıştır. 1252'de Büyük Albert’in emriyle Paris'te öğretmen olmuştur. O andan itibaren hayatı dört döneme ayrıl­mıştır:

1- 1252-1260 yıllarında Pariste ikamet,

2- 1260-1268 yıllarında İtalya'da ikamet,

3- 1268-1272 yıllarında Paris'te ikamet

4- 1272 yılmda, İtalya'ya, Napoli'de ilahi­yat öğretimini organize etmek üzere dö­nüş. Papa X. Gregoire tarafından II. Lyon konsiline çağrılmış, bunun üzerine Napo­li'yi 1274 yılının şubatında terk etmiş ve yolda ölmüştür.

Thomas d'Aquin bütün üniversiter haya­tını kitab-ı mukaddes şerhine adamıştır. “Tartışılan sorular”la ilgili birçok risale yayınlamıştır. İki önemli eseri üzerinde uzun yıllar çalışmıştır: Bunlardan biri, 1259-1267 yılları arasında yazdığı “Contra Gentiles”, diğeri 1269'dan ölümüne ka­dar çalıştığı  “Somme theologîque”   adlı eseridir. Bu eseri, yarım kalmıştır. Thomas d'Aqum zamanının bütün entellektüel problemlerinin tartışmalarına katılmıştır. İbn Rüştçü teorilere karşı Aristoyu kararlı şekilde savunmuştur. Diğer taraftan Aquinah Thomas, akılla iman, teoloji ile filozof arasındaki ilişkileri yeniden ortaya koymuştur. Bunun en önemli şahidi “Somme theologique” isim­li eseridir.

Thomizm felsefesi, buna rağmen muhale­fetsiz olmamıştır, Paris piskopos Etienne Tempier 1277 yılından itibaren Aquinah Thomas'ın görüşlerini eleştirmiştir, özel­likle Thomas d'Aquinin, Dominiken tari­katına girişini ciddi şekilde muhalefetle karşılamıştır. 1323 yılında Papa XXII. Jean tarafından Thomas d'Aquin Hıristiyan azizleri arasına alınmıştır. 1567'de Papa V. Pie, Thomas d'Aquin'i “kilise dokto­ru” ilan etmiştir.

Böylece Aquinah Thomas'a birçok unvan tevdi edilmiştir. Bu unvanlar arasında “Doctor Angelicus” ve “Doctor Conımunis” ifadelerini görüyoruz. Aquinalı Thomas'ın Hıristiyan ilahiyatı ile ilgili düşünceleri, papalık tarafından daima onaylanmıştır. Vatikan tarafından 1567 yılından itibaren Augustin, Jerome, Ambroise gibi klasik bilginler arasına girmiştir. Katolik kilisesi, Aquinalı Thomas'i örnek ilahiyatçı olarak takdim etmektedir. Aquinah Thomas, Aristo fel­sefesine sıkıca bağlıdır. Ona göre metafi­zik, spekülatif ve pratik ilimleri savunma gereği vardır.

St. Thomas, “doktrin” olarak isim­lendirdiği teolojiyi, saf felsefeden ayırır ve ilahi bir hediye olan inanca dayandırır. Ona göre teoloji, tanrı tarafından vahyedilmiş sırları ihtiva ettiğinden. isbatı zordur. Ancak onlar açıklanabilir. Thomas teolojisinin kaynağını, “vulgate”, kilise hayatı ve pratiği ile lâtin ve yunan kilise babalarının latinceye tercü­me edilmiş eserleri teşkil etmektedir. Thomas'ın kullandığı bütün terminoloji gelenekseldir.

Thomas d'Aquinas, özellikle XIII. Yüzyı­lın sonunda Hıristiyan muhitlerde etkili olmaya başlamıştır. O, öldükten sonra daha da etkili olmuştur. Bilhassa, Dominiken tarikatı Thomas'ı bayraklaştırmıştır. Dominiken tarikatı, Thomas'ın kitaplarını okullarında ders kitabı olarak okutmuştur.

18 Temmuz 1323'de azizliği, papalık tara­fından resmen onaylanan Thomas'ın fikir­leri, evrensel bir boyutta kabul gördü. Reform kilisesinin oluşmasından sonra, protestan muhitlerde St. Thomas'a ilgi azaldı. Ancak Katolik muhitlerde, özellik­le XIX. yüzyılda İtalya'da ve İspanya'da St. Thomas'ın şöhreti zirveye ulaştı. Papa VI. Paul, XX. Yüzyılın örnek teologu ola­rak St. Thomas'ı gösterdi. 1974 yılında kutlanan St. Thomas'ın ölüm yıldönümünde papalık, St. Thomas'ın felsefesi, ilahiyatı ve metodolojisini örnek olarak gösterdi.

Arapça. “yüksek yerler, burçlar”.

(1) İslamda öbür dünyaya ilişkin bir konak­lama mekanı; cennet ile cehennem arasında bir yer. Genel kanaata göre sevap ve günahı eşit olan kimseler Arafa giderler. Katolik inancına göre ise, tanrının inayetine ulaştıktan sonra ölen, ancak kötü alışkanlıklarından tam kurtulamamış ve dolayısıyla henüz affolunmamış kişilerin varacakları yer­dir. Zira günahlardan temizlenmeden kimse cennete giremez. Bakınız: Purgatory, Matarta.

(2) Kur'an'ın 7. suresi. Top­lam 206 ayet olan bu sure, Mekke'de nazil olmuştur.

Pourgatoir kelimesi, Lâtince temizlemek anlamına gelen purgare kelimesinden gelmektedir. Kato­lik kilisesinde Araf, ruhların, günahlardan arındıkları yerdir. Ölülerin cezalanıp ce­zalanmayacakları, günahlarının bağış­lanmasına bağlıdır. Çekilecek cezaların şekli ve süresi Hıristiyanlıkta izah edil­memiştir. Bu bedensel ceza, cennete gir­meden önce ateşle olacaktır. Ortodoks ki­lisesi, Araf mefhumu üzerinde ihtilaf et­mektedir. Bazıları, kutsal kitaba, bazıları da kilise babalarının bu konudaki açıkla­malarına bağlı kalmaktadırlar. Araf konu­su, Trente konsili tarafından tasdik edil­miştir. Kilise dualarıyla yaşayanların, ölü­lere şefaat edebileceklerini öğretmektedir. Araf'taki ruhlar için ayinler yapılmakta ve “ölüler günü” (Toussaint) törenleri kut­lanmaktadır. Bu günün sonunda, ölülerin “Azizler cemaatına” katıldıklarına ina­nılmaktadır.

Hıristiyanlıkta Âraf'daki ruhları teskin etmek için bir takım dernekler ve tarikat­lar vardır. Meselâ bu konuda bir kadın ta­rikatı 1856'da Eugenie Smet tarafından “Arafın yardımcıları” (Auxili-atrices du purgatoire) adı ile kurulmuştur. Bu tari­kat mensupları sosyal faaliyetlerle ve misyonerlik faaliyetleriyle meşgul olarak dualarını şefaatçi olarak Araf ruhlarına göndermektedirler.

Mekke’nin 25 km güneydoğusunda bulunan tepe. Hac ibadetinin zorunlu şartlarından olan vakfe burada yapılır. Kurban bayramın­dan bir gün önce (9 Zilhicce) burada durulur. Rivayete göre, Adem ile Havva cennetten indirildikten sonra burada buluşmuşlardır.

Bu dil, İbranice ile yakın iliş­kisi olan bir dildir. Kare şeklindeki yazı karakterini İbraniceye borçludur. İlk Aramilerin, Mezopotamya'nın güney -doğusunda yani Ur'da yaşadıkları bilin­mektedir, Hz. İbrahimin ailesinin de Ur'da yaşadığı Tekvin ll/13de anlatıl­maktadır. Kasdim kabile ismi, Akkad dokümanlarında Aramileri belirtmekte­dir. Akkadca'da “Kaldou” daha sonra Kaldenilerin ismi haline gelmiştir. Yahu­dilerin ilk tapınakları döneminde Arami devleti, Zincirli'den Suriye'ye kadarki bölgede egemen olmuşlardır. Mezopo­tamya'da Aramice, tedrici şekilde yay­gınlaşmıştır. Çünkü onun kullandığı Al­fabe, kille kulanılması kolay bir alfabeydi. Zamanla Aramiler, Mezopotamya'nın çok lisanlı halklarıyla ilişkilerini genişletmiş­lerdi. Bunun için Aramice M.Ö. 38 yılında persler tarafından diplomatik haberleşmede kullanılmıştır. Tanah'da yer alan Daniel ve Ezra kitaplarının bir kısmı Aramice yazılmıştır.

Aramice, Yahudiler arasında, ikinci mabed döneminde milletlerarası bir dil olmuştur. Yahudilerin evlenme merasim­lerinde kullanılan Ketuba'da ve boşan­ma belgesi olan Get’lerde de Aramice kullanılmıştır. 1947 yılında bulunan “ölü deniz” yazıtlarının birçoğunun dili, Aramice'dir. Targum denilen Tanah’ın tercümelerinde Aramice önemli bir yer tutmaktadır. Milâdi tarihin başında Filis­tin'de Yahudilerin kullandığı ve konuştu­ğu dilin Aramice olduğu bilinmekte, Hz. İsa'nın da Aramice konuştuğu kabul edilmektedir. Bu tezi ileri süren Hıristiyan bilginleri, İncillerinde orijinal dilinin Aramice olduğunu ispat etmişlerdir. Bu bilginler bu görüşlerini “Ölü deniz” yazıtlarının Aramice olmasından hareketle is­patlamaya çalışmaktadırlar. Bunlara göre İsa Galile'de Aramice'yi öğrenmişti. İsa aynı zamanda Yahudi kutsal kitabını da iyi biliyordu. O halde İsa'nın İbraniceyi de bilmesi büyük bir olasılıktı. Targum, sinagoglarda, Yahudi kutsal kitabının Aramice tefsiri olarak takdim ediliyordu. Asırlarca, Targum şifahi ola­rak sinagoglarda nakledilmişti. Çünkü Rabbînik gelenek, Targum'u, Sinagoglar­da okumayı yasaklamıştı. Böylece, Kumran yazıtları ve Eyüb'ün bir targum tarihi, Aramice'nin kişisel etüdler için eski tarihlerde kullanıldığını göstermektedir. Aramice konusunda, farklı diyaleklor, Targumik, Talmudik ve Midrasik edebi­yatlarda görülmektedir. Yine milâdi asrın ilk başlarında Erets İsrael Sinagoglarının yazıtlarında Aramice dikat çekmektedir. Aramice, “Filistin” veya “Yahuda” Aramicesi olarak ikiye ayrılıyordu. TORAH'nın  tercümesi olan Onqelos'un Targum'u orijinal bir Aramice ile yazılmıştır. Bu bilgiler Kudüs Talmudu tarafından da doğrulanmıştır. Diğer yandan Babil Talmudu'nun dili, Doğu Aramicesi grubuna bağlı bulunmaktadır.

Aramice'nin Mezopotamya'da kulla­nılması, milâdi 600-1040 yılları olan Geonira çağında azalmıştır. Geonim dönemi, Talmud'un yazılmasından sonraki dönemde yetişen büyük bilginlere verilen isimdir. İslâm fütuhatından sonra Arapça, tedrici şekilde Aramice'nin yerine geçmiş­tir. Aramice dualar, bugüne kadar gelmiş­tir. Bunun en meşhur örneğini Kaddis teşkil etmektedir. Yom Kippur'a dahil edilen Kol Nidre, birçok cemaatte, Aramice söylenmektedir. Orta çağda Aramice'nin kullanıldığı en önemli alan Kabbala olmuştur. Yine birçok mistik eser, Aramice kaleme alınmıştır. Özellikle, Babil Talmudu, modern İbranice'nin kelime haznesinin gelişmesinde çok büyük rol oynamıştır.

Tarihin en eski toplumlarından birisinin Aramiler olduğu kabul edilmektedir. Arami tarihinin M.Ö. ikinci bin yılına kadar çıktığı görülmekte­dir. Arami toplumu, Mezopotamya kral­lıklarının tesirinde kalan nadir toplumlardan birisidir. Aramiler, kendi kültürel değerlerini korumak için kentlerinde ka­palı bir kültür politikası izlemeye çok özen göstermişlerdir. Ancak yine de kül­türel etkileşimden uzak kalamadılar ve kültürel etkileşim Arami kültüründe ve dini hayatında kendini çabucak göster­miştir. M.Ö. VI. veya VII. yüzyılda Aramice birçok milletin dili haline gelmiştir. Hatta bu dönemde Aramice'nin bütün ortadoğunun ortak dili haline geldiğini söylemek mümkündür. Muhtemelen Arami kökenli olmayan halklar da Aramiceyi kullanmaya başlamışlardır. Aramiler yerleşik hayata geçtikten sonra, Mezopotamya, Fenike, Hitit ve Hurri halklarının din ve kültürlerinden etkilen­diklerini göstermişlerdir. Arami devletler arasmda, Samal krallığı­nı, başşehri Til-Barsib olan Bit-Adini Dev­letini, Fırat havzasındaki Bit-Aguşi bölge­si kentleri olan Halep ve Arpad'ı, Asi nehri üzerindeki Laaş ve Hamat krallığını ve Suriye'nin güneyindeki Sami krallığını sayabiliriz. M.Ö. IX. Yüzyılın ikinci yarı­sına kadar Arami krallıkları bölgede var­lıklarını hissettirmişlerdir. M.Ö. VIII. Yüzyıldan itibaren Asur krallığının baskılarına karşı dayanamayan Şam krallığı düşmüştür (M.Ö. 732). Aramilerin dinleri ile ilgili yegane kay­nak, Arami dilinde yazılan belgelerdir. Yine de Arami dini kültleri konusunda kesin bilgilere sahip değiliz. Arami yazıt­larında kullanılan Tanrı adlarının, Mezo­potamya ve Fenike kökenli olmaları, araş­tırıcıları genelde           düşünceye sevketmektedir. Yine de Arami kültlerinin baskın figür gibi görünen fırtına tanrısı­nın Hadad diye anıldığını görüyoruz. An­cak M.Ö. XIV. Yüzyılda Arami kökenli olmayan Ugaritliler, fırtına tanrıları olan Baal'ın yerine Hadad adını kullanı­yorlardı. Aramilerde, ikinci bin yılda Ha­lep kentinin ana Tanrısı olarak Hadad'ın çok iyi tanındığım biliyoruz. Türkiye'de Zincirli kral yazıtları, özel bir Aramiceyle yazılmışlardır. Bu yazıtlar göstermiştir ki, Hadad, Kilikya'daki Samal Krallığında M.Ö. VIII. Yüzyılda hüküm sürmüş olan yöresel hanedanlığın Tanrılar grubunun da başındadır. Fırtına Tanrısı Hadad, hüküm süren ana hane­danlığın kral adlarının da gösterdiği gibi Şam Krallığında da saygı görüyordu. Hama ve Laastakt krallıkları da, Kral Zâkir’in büyük Aramı mezar taşından da öğrendiğimiz gibi, kendisine yalvarı-lan büyük Tanrı Baal-Şamain (göğün efendisidir. Yine bu Tanrı, Kartaca-Fenike dünyasında, M.Ö. X. Yüzyılda Byblos'ta, Kıbrıs'ta, Sardunya'da, Kartaca'da ve Surr'da da biliniyordu. Diğer Fenike ve Kenan Tanrıları da Aramiîerde saygı görmektedir. Meselâ, Raşap (Reşef), Şamal krallığında; Feni­ke'nin Sur şehrinin Tanrısı olan Melqart ise, Şam krallığında saygı gö­rüyordu. Kitabede şöyle yazılmıştır: “Aram Kralı Barhadadtn Efen­disi Melqart İçin Diktiği Taş”. Bunlardan başka birçok belgede Mezopo­tamya Tanrıları zikredilmektedir. Meselâ, güneş Tanrısı Şamaş, ay Tanrısı Sin, Marduk, Nergal, Nikkal, Nuşku gibi... Aramice belgelerde verilen tanrılar­la ilgili sıralanma, şehirden şehire de fark­lılık gösteriyordu. Meselâ, Türkiye'de Zincirli'deki kral yazıtları, samal krallığı­nın tanrı pantheonunu şöyle vermektedir: Hadad, El- Rakib-el-Reşef, Şamaş. Dikkat edilirse bu listede hiçbir Tanrıça adına rastlanmamaktadır.

Aramiler hakkında Arkeolojik belgelere dayanarak elde ettiğimiz bu bölük pörçük bilgiler, çeşitli Arami kentlerindeki kültle­rin ve pantheonların çeşitliliğini ortaya koymaktadır. Bu yazıtlar resmi krallık ya­zıtları olduğu için resmî tanrı isimlerini ortaya koymaktadırlar. Diğer önemli bir husus, bulduğumuz bu Tanrıların görevleri hakkında geniş bir bilgiye sahip deği­liz.

Aramice belgeler, kültler ya da ritleıie il­gili sadece birkaç özelliği tanıtmaktadır bize. Hama ve Laaş kralı Zâkir’in yazıtı, on altı Aramı kralı ittifak yaparak başkent Kazrek'e saldırdığında,  kral Zâkir’in Tanrısı Baal-Şamain tarafından nasıl kur­tarıldığını şöyle anlatmaktadır:

“Tüm krallar Kazrek'i kuşattılar”

“Kazrek surlarından daha yüksek bir sur diktiler”

“Kazrekinden daha derin hendekler kaz­dılar.”

“O zaman ellerimi Baal-Şamain'e doğru kaldırdım.”

“Baal-Şamain dualarımı kabul etti.”

“Baal-Şamain kahinleri aracılığıyla be­nimle konuştu.”

“Baal-Şamain bana dedi.”

“Hiç korkma!”

“Çünkü seni hükümran kılacak olan be­nim.”

“Senin yanında ben olacağım.”

“Seni ben kurtaracağım.”

Bu yazıtta kralın duasına eşlik eden jesti görüyoruz. Kral kalkar ve yakardığı Tan­rıya, göklerin efendisine doğru ellerini kaldırır. Daha sonra metin, kahinlerin ve büyücülerin rolü hakkında bilgiler ver­mektedir. Tora'daki peygamberlerde ol­duğu gibi, Tanrı onların aracılığıyla ira­desini bildirmektedir. Yine burada anla­dığımız kadarıyla Tanrılar, antlaşmaların kefilidir. Antlaşmalar yapıldığı zaman, bir takım büyü merasimleri de yapılmakta­dır.

“Şu balmumu ateşte nasıl yanarsa, öyle yansın Arpad ve sayısı çok kızları... Şu balmumu ateşte nasıl yanarsa, öyle yansın ateşte matiel... Şu yay ve okları nasıl kırıyorsak öyle kırılsın Anahita ve Hadad, Matiel’in ve efendilerinin yayını!” Aramiler konusunda Kitab-ı Mukaddes'te kısmen verilen bilgilerde bu düşünceleri desteklemekedir. Tanah'ın, krallar bölü­münde, yahuda kralı Ahaz'ın (M.Ö. 736-716), Muhtemelen Şam'da, Hadad tapınağında gördüğü Sunağa benzeyen bir su­nağı, Kudüste inşa ettirmek istediğinden bahsedilmektedir.

Eski Azamilerin dini inançları ve cenaze törenleri hakkında fazla bilgiye sahip de­ğiliz. Birkaç mezar taşından öğrendiğimiz kadarıyla, Samiler gibi Aramilerin de ölü­lerin mutlak istirahate ihtiyaçları olduğu­na ve onların hiçbir zaman mezarlarında rahatsız edilmemeleri gerektiğine inan-dıkiarı bilinmektedir. Meselâ, Nerab'da bulunmuş ve ikisi de ay Tanrı Şahar'a ait olan iki mezar taşı yazıtından birinde şöyle yazılıdır: “Kim olursan ol, bu gö­rüntüye ve bu yatağa zarar verirsen, onu bir başka yere taşırsan Şahar ve Şamaş, Nikkal ve Nuşku senin adını ve yerini bu hayattan koparacaklar. Seni en kötü biçimde öldürecekler ve soyunu ku­rutacaklar. Eğer bu görüntüye ve yatağa dokunmazsan, onu korursan, senin ve sülaleninkiler de korunmuş olacak”. Mezar yazıtları, ölünün öteki dünyadaki hayatıyla ilgili bilgiler vermemekle bera­ber, kimi taşlarda, ölünün katıldığı bir şö­len tasvir edilmektedir. Bu da ölümden sonra hayatın tekrar başlayacağını hatır­latmaktadır. Ancak yine de, bu hayatın, mezarda mı veya yeraltında mı devam edeceği bilinmemektedir. Diğer yandan Sâmal kralı PanamuWa'nın anısına ya­zılan bir yazıtta (MÖ. VIII Yüzyıl), kral­dan sonra tahta geçecek oğullarından Hadad'a kurban sunmalarını ve babaları olarak kendisini sadakatle “hatırlamaları­nı” şu cümlelerle istemektedir: PanamuWa''nın ruhu Hadad'la yemek yesin, Panamuwa'nın ruhu Hadad'la iç­sin. “Bazıları bu sözleri, kralın öldükten sonra tannsallaşması şeklinde yorumla­mışlardır. Ancak bu bir zorlamadır. Bura­da önemli olanın ruh olduğu görülmekte­dir.

Sanskritçe. “ormana ait olan”. Eski Hindistan'da ormanda tanzim edilen ya da çalışılan dinsel kitaplar. 4 Aranyaka bilinmektedir. Bunlar Brihad, Taittiriya, Aîtareya ve Kaush*taki'dir.

Hz. Muhammed’in İslamı tebliği öncesi dönemde, Arabistan'da hakim olan dinsel yapı. Bu dinin temel karakteris­tikleri, yüce bir Allah inancına sahip olmakla birlikte ona bir çok konuda şirk koşulması, çeşitli gök cisimlerinin, tabii nesnelerin, melek ve cin gibi bazı metafizik varlıkların ve kabile reisleri, zenginler ve asiller gibi bazı kişilerin tanrılaştırılması ve bunlara dayalı bir paganizmin mevcut olmasıydı.

Amerika'da Platte ve Arkansas ırmakları boyunca yaşamış olan Arapaholar, zamanla batıya doğru göç etmişler ve iki kola ayrılarak yaşamaya devam etmişlerdir. Arapaholar, dinî inançlara göre hayat sürerlerdi. Din, onla­rın günlük hayatlarını düzenliyordu. Kul­landıkları eşyalar bile dinî bir anlam ta­şımaktaydı. Düz bir çubuğu çok kutsal sayarlardı. Onu bohçaların içinde saklı­yorlardı. Güneş dansı onların en önemli eğlenceleriydi. Şamanist örgütler vardı. Bu örgüt, sadece erkeklere tahsis edilmiş­ti.

Hıristiyanlıkta 17. yy'da ortaya çıkan küçük bir mezhep. Puritanlar akımına bağlı olarak gelişen bu mezhep taraftarları, Antikrist ruhu­nun kiliseye hakim olmasından sonra gerçek bir kilisenin kalmadığını savun­dular ve tanrının yeni bir kilise kurmak üzere yeni havariler ya da resuller ata­yacağına inandılar. Bakınız: Puritanlar.

İbranice. “dört çeşit”. Yahudile­rin Sukot bayramının 7 günü süresince Suka (çardak) içerisinde bulundurul­ması gereken 4 bitki. Bunlar hurma dalı, ağaç kavunu, mersin dalı ve dere söğüdüdür. Bakınız: Sukot.

Anglikan kili­sesinde piskopos tarafından kendisine yöneticilik görevi verilen bir çeşit ra­hip; bir bölge diakonlarının başı ya da yöneticisi. Onun bölgesine ise Arçdîakonluk (Archdeaconary) denir.

Ortodoks kilisede manastır başkanı ve ruhaniler için kullanılan bir şeref unvanı.

Kurban bayramından bir önceki gün (Zilhiccenin dokuzuncu günü). Terim, hac sırasında vakfeye durulan Arafat'tan gelmektedir. Halk arasında hem kurban hem de Ramazan bayramı öncesindeki güne Arefe günü denir.

Eski Yunan'da savaş tanrısı; Zeus ve Hera'nın oğlu. İnatçı, nefret eden, kötü ve güvenilmez bir kişiliğe sahip oldu­ğuna inanılırdı. Dolayısıyla onun kültü halk arasında fazla popüler değildi. O, şiddet ve kan dökme taraftarıydı. Ares için asil olan hiçbir şey yoktu. Hem tanrılar hem de insanlar ondan hoş­lanmazlardı; o, bizzat kendi kardeşi Hephaestus'a, Hephaestus'un karısı Afrodît'le ilişki kurmak suretiyle kötü­lük etmişti. Deimos (terör) ve Phobos (nefret)'un babası olan Ares’in Roma'daki karşılığı Mars'tı. Bakınız: Mars.

Eski Yunan'ın su kaynaklan ve pınarlar tanrıçası.

Eski Yunan mitolojisinde yer alan bir ilahi varlık. Argos'un 100 gözü ol­duğuna, bunların 50'si uyurken diğer 50'sinin gördüğüne inanılırdı. Bu ne­denle Hera onu, Zeus tarafından bir ineğe çevrilen rahibe İo'yıı korumakla görevlendirdi. Ancak Hermes, Argos­'un tamamen uyumasını sağladı ve sonra onun kafasını kesti.

Budizmde varlığın tabiatını kavrayarak Nirvana'ya ulaşmış ve tekrar tek­rar doğum-ölüm kısır döngüsünden kurtulmuş olan olgun kişi. Sadece kendini rahipliğe adayan kişilerin Arhatlığa ulaşabileceği vurgulanır. Ayrıca böylesi kişilerin Nirvana'ya ulaşıncaya kadar insanlara kurtuluş yolunu gösterdiği belirtilir.

İsa Mesih’in uluhiyeti fikrini reddeden ve bu nedenle Hıristiyanlarca heretik bir hareket olarak değerlendiri­len önemli bir akım. Arius'un ismiyle anılan bu akım, tanrının oğlunun ezeli ve ebedi olmadığını, tanrı tarafından yaratıldığını ve dolayısıyla onun tabiatı itibarıyla tanrı olmadığını savunur, İz­nik Konsili’nin (MS 325) toplanma nedenlerinden en önemlisi bu hare­ketti. Athanasius liderliğindeki bu konsil, Arius'un fikirlerine karşı teslisi savundu ve Arianizmi aforoz etti. Ari­anizm akımı sonradan 3 kola ayrıldı: Baba ile Oğul arasındaki farkı vurgulayan Anomoeanlar; Oğul'un Baba'ya benzediğini söyleyen Homoeanlar; ve Baba ile Oğul'un hem benzerliğine hem de ayrılığına dikkat çeken Yarı Arianlar. Bakınız: Arius, Homoousion.

İskenderiyye piskoposu olan Arius, milâdi 320 yılına doğru İsa'nın Tanrısallığını tehlikeye sokan bir öğreti ortaya atmıştı. Arius'un bu öğretisi, “Yeni Eflâtuncu” fikirlerden etkilenmişti. Arius'a göre, sadece Baba ebediydi ve Tanrı olmaya da sadece o layıktı. Yoktan çıkmış olan, oğul ise ilkti. Yaratıkların en mükemmeliydi. O, Dünya'nın yaratılması için, Baba’nın âleti olmuştu. Oğul, İsa-mesihte bedenleşmişti. Bu fikirler, Mısırı karıştırmış ve Hıristi­yanlık âlemini tehlikeye sokmuştu. Bunun için imparator Konstantin, 325 yılında “İznik Konsilini” toplamıştı. Çünkü Konstantin, bu çalkantıya son vermek is­tiyordu. İznikte, Athanase’in savunmasıy­la, Arius'un fikirleri mahkum edilmişti.

Athanase, İznik'te belirlenen Hıristiyan Credosu'nun mimarı olmuştu. Fakat daha sonraki Roma imparatorlarından bazıları Arianizmi kayırmışlardı. Meselâ Constance bunlardan biriydi. Bu karışık­lık uzun müddet devam etmiş ve nihayet 381'de İstanbul'da toplanan konsüde “İz­nik Konsili” kararı yeniden yürürlüğe konmuştu.

Arianizm, doğuda pek taraftar bula­mazken, Batı'da taraftar bulmuştu. Goth’lar, piskopos Ulfila'nın vaazları sayesinde Arianizmi kabul etmişlerdi. Fakat daha sonra, Fransa'nın, Clotilde ve Clovis’in gayretleriyle katolik olmasıyla Batıda Arianizm iyice gözden düşmüştür. Aryanizmin Bazı Germen kabilelerinde VII. yüzyılın sonuna kadar yaşadığı ileri sürülmüştür. Günümüzde Uniteryenler, Arius'un görüşünü tekrar ettiklerine inanmaktadırlar. Yehova şahitleri de Arius'u mezheplerinin kurucusunun ön­cüsü olarak görürler.

 Rimini konsili olarak da tanınan bu konsil, M.S. 359'da toplanmıştır. Konsilm toplanma hedefi, M.S. 325'de İznik'de mahkum edilen Arius'un görüşlerini desteklemekti. Rimini konsiline Batı kilisesi piskoposları katılırken, Doğulu piskoposlar, aynı anda Seleukeia'da toplandılar. Ariminum'daki piskoposların çoğunluğu İznik'de (325) kabul edilen esasları benimsemişlerdi. Ancak, Arius'un takipçileri, bu kararı ter­sine çevirmişlerdi. Ariminum'daki pisko­poslar, görüşlerini değiştirerek Ariusçu kredoya inanmaya zorlandılar. Papa Liberius, konsilin yetkisiz olduğunu be­yan ederek bu kredoyu reddetti. Böylece bir defa daha Batı Hıristiyan kiliselerince bu kredo sapık ilan edilmişti.

Hatti dilinde Vuruşemu. Hitit güneş tanrıçası; hava tanrısı Tarhun'un (Tam) eşi.

Hitit güneş tanrıçasının adıdır. Hitit İmparatorluğunun koruyucu Tanrısıdır. İkinci derecede bulunan Tanrı, Arinna'nın eşi olan Tarhun'du... Ana­dolu'daki toprak ve bereketin sembolü olan Ana Tanrıça fikri, Arinnadan önce bulunmaktadır. Bu Tanrı, doğruluk, acı­ma ve otoriteyi temsil etmektedir... Hitit kraliçesi, Puduhepa, Arinna'yı kendi ko­ruyucu Tanrıçalığına kabul etmiş ve krali­çenin mühründe de kendisi Tanrıçayla kucaklaşırken gösterilmiştir.

Yunanca. “en iyi”. Eski Yunan tan­rılarından birisi; Apollo ile su perisi Kyrene’nin oğlu. Çobanların ve avcıların koruyucusu olan yardımsever bir tanrı olduğuna, üzüm ve zeytin yetiştirmeyi öğrettiğine inanılırdı. Sonradan Zeus, Apollo ve Dionysius ile özdeşleştirilmiştir.

Aristo'nun eserleri Süryani ve Arap mütercimleri tarafından Arapçaya tercüme edilmiş ve bu tercüme­lerden Yahudiler de istifade etmiştir. Böy­lece Aristo'nun (M.Ö. IV. Yüzyıl) eserleri Yahudi düşüncesini XII. yüzyıldan itiba­ren etkilemeye başlamıştır. Bu etki XII. Yüzyılın ortalarından itibaren iyice belir­gin hale gelmiştir. Aristo'yu hem Yahudi­ler hem de müslümanlar gerçek bir filozof olarak kabul etmişlerdir. Meselâ Aris­to'yu, Maimonides şöyle tasvir etmekte­dir: “Aristo, zihinsel olgunluğa en üst derecede ulaşmıştır”. XII. Yüzyılda, Aristotelisme, Yahudi felsefi düşüncesini XVI. Yüzyıla kadar etkilemeye devam et­miştir. XIII. ve XIV. yüzyıjda, antientellektüel bir hareket ortaya çıkmıştır. IX. Asırdan itibaren ve İspanya Yahudili­ğinin altın çağı boyunca, kuzey-Afrika'da, müslüman Avrupada yaşayan Yahudiler, Arapçaya tercüme edilen Aristo'nun eser­leriyle karşılaşmışlardı. Bu Arapça tercü­meler, XII. Yüzyılda İbranice'ye çevrilme­ye başlanmıştır. Bu tercümeyi yapanlarda, Hıristiyan Avrupada yaşayan Yahudilerdi. Aristo'nun eserlerinin Arapçadan latinceye tercümesinde Yahudier de rol oynamışlardır. Genellikle Aristocu felsefe, ortaçağ yahudi düşünürleri tarafından tanrısal kavramı, antropomorfizm olma­yan saflığı ile kabul edilmiştir. Kainatın ve hareketsiz ilk motor olan Tanrı’nın ebediliği üzerindeki Aristocu teoriler, Ya-hudilerin aktif yaratıcı Tanrı anlayışıyla çeliştiği için reddedilmiştir. Farabi'nin, “Platonun ve Aristonun felse­fesi” isimli eseri X. Yüzyılda sadece müslüman ve Yahudileri etkilememiş, özellikle iki asır sonra Maimonides’in eserlerini de etkilemiştir. En önemli Aris­tocu Yahudi olan Maimonides, Aristotelizimle kitabi vahyi senteze teşeb­büs etmiştir. Aristo'nun muhakemeleri bi­limsel olarak, Allahın varlığı ve birliğinin dinî doktrinlerini kurmak için kullanıl­mışsa da, Maimonide şu kanaate varmış­tır: Yahudiliğin yoktan (ox nichilo) yaratı­lışı ilgilendiren geleneksel pozisyonu, ye­gane peygamberi inançtan çıkarılmıştır. mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn104" rel="no follow - Maimonides inanmıştırki mucizeler, dün­yanın orijinal Tanrısal düzeninin yazılma­sı ile mümkün olmaktadır. Maimonides, Aristo'nun dünyanın ebediliği kavramını reddetmiştir. Maimo-nide’in halefleri, din ile felsefeyi uzlaştırmaya çalışmışlardır. Böylece Maimonide üç asır boyunca ha­kimiyetini sürdürmüştür. İbn Rüşt'ün mk:@MSITStore:E:\Darul%20kitab\Tarih\Ansiklopedik%20Dinler%20sözlüğü.chm::/01-A.htm#_ftn105" rel="no follow - [105] Arapça tefsirlerinin çevirileri, XII. Yüzyıldan son­ra Aristocu Yahudi düşünürlerinin kay­nağı olmuştur. Aristo, yahudi efsanesinde yer alan yahudi olmayanlardan biridir. Joseph’in naklettiği geleneksel rivayetlere göre, Aristo Yahudilerden etkilenmiştir. Ortaçağın ve Rönesansın birçok Yahudi yazarı, Aristo'nun Yahudiliği kabul etti­ğini ve onun aslının Bünyamin kabilesin­den olduğunu kabul etmektedirler. Aristo'ya atfedilen birçok uydurma notlar, kabalistik dairelerin saygısını ona yükle­mektedirler.

Constantinus Batı Ro­ma imparatoru olduğu zaman yaptığı iş­lerden birisi de Hıristiyanlığa serbestçe propaganda hakkı veren Milan Fermanı (312) olmuştur. Hıristiyanlar, bu serbest hareket izninden iki yıl sonra birçok problemle karşı karşıya kalmışlardı. Bunlar­dan biri, Kuzey Afrikadaki Donatizimciler problemiydi. Bu raftzî hareketi tesirsiz ha­le getirmek için Constantinus, Ağustos 314'de Arles'de bir konsil toplamıştı. Toplantıya 43 bölgeden gelen temsilciler katılmıştı. Afrika ve Roma'da toplanan daha önceki konsillerde Donatizmci gö­rüşler lanetlenmişti. Donatizmciler, “iş­kence sırasında imanı zaafiyet gösteren ve daha sonra bundan dolayı tövbe eden rahipleri ve piskoposları Hıristiyan ola­rak kabul etmiyorlardı”. Arles konsilinde, bir defa daha lanetlenen Donatisçiler, alman kararları reddederek, durumlarının yeniden gözden geçirilmesi için Constantinus'a müracaat etmişlerdir. Konstantin yazdığı mektupda bu konuyu şöyle açıklar: “Onlar, benim hükmüme başvurdular. Mesihin hükmünü bekleyen bana. Çünkü hakikatte piskoposların ka­rarı, mesihin şahsî kararı gibi alınmalıdır. Allah’ın hükmünü reddettikten sonra, be­nim hükmüme başvurmaya cesaret eden bu kanun müfterilerine ne demeli?”

Yeni Ahit’in Vahiy (Revelation) kitabına göre, iyilikle kötülük arasında vuku bulacak olan son ve nihai savaşın yeri; bu savaşa verilen ad. Armageddon savaşı, yüce Tanrının büyük gününde “bütün dünya ve yer­yüzü krallarının” katılacağı bir savaş olacaktır.